Hòa ước Nhâm Tuất (1862)

Bối cảnh năm 1862

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đến năm 1862 Pháp đã chiếm bốn tỉnh Gia Định, Định Tường, Biên Hòa và Vĩnh Long, trong khi ở Bắc Kỳ nổ ra nhiều cuộc nổi dậy, đáng kể là của Tạ Văn Phụng, Cai Tổng Vàng và Nông Hùng Thạc. Triều đình cho rằng đối phó cùng lúc hai mặt trận là quá nguy hiểm nên vội nghị hòa; bài ấy còn nhận xét nửa đầu năm 1862 lại là lúc quân viễn chinh Pháp gặp khó khăn nhất, nên việc Huế nghị hòa là điều may cho Pháp^[1]. Đó là đánh giá của tác giả bài báo bảo tàng, không phải kết luận chung của mọi nguồn.

Các nguồn kể khác nhau về bên nào chủ động. Thanh Niên viết theo Đại Nam thực lục rằng tháng 4/1862 Phó đô đốc Bonard cử thiếu tá Simon đến cửa Thuận An đưa thư yêu cầu triều đình cử đại diện đàm phán, kèm đòi bồi thường và nộp tiền bảo lãnh^[2][3]. Wikipedia tiếng Việt dẫn sử gia Phạm Văn Sơn cho rằng sử nhà Nguyễn ghi Pháp cầu hòa trước là không đúng, vì chính phía Huế phải cử người vào Gia Định và nộp tiền để tỏ thiện chí^[4]. Bài này nêu cả hai cách kể, không chọn một bên.

Khi bàn việc hòa, theo Đại Nam thực lục được Thanh Niên dẫn, vua Tự Đức nói rằng tạm thời chịu khuất, chịu phí mà cứu được quân dân và giữ được đất thì nên làm; trước khi sứ bộ lên đường, vua dặn đất đai quyết không thể cho và đạo Gia Tô quyết không cho tự do truyền bá^[2].

Ký kết ngày 5/6/1862

Ngày 5/6/1862, tức mồng 9 tháng 5 năm Nhâm Tuất (Tự Đức thứ 15), chánh sứ Phan Thanh Giản và phó sứ Lâm Duy Hiệp ký hòa ước với Bonard, đại diện Pháp, và một đại tá Tây Ban Nha^[1]. Tên người này được viết khác nhau: Guttierez theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Palanca theo Thanh Niên, "Don Carlos" theo Wikipedia^[1][2][4]. Tên phó sứ cũng có hai cách viết: Đại Nam thực lục chép Lâm Duy Thiếp, trong khi bảo tàng và Wikipedia dùng Lâm Duy Hiệp^[1][3][4].

Theo Thanh Niên, sứ bộ Phan – Lâm lên đường vào Gia Định ngày 22/5, đến Sài Gòn ngày 26/5, bàn thảo từ 28/5 và thống nhất ngày 3/6; lễ ký diễn ra tại Trường Thi, trong gian lều Hòa bình^[3]. Wikipedia tiếng Việt lại ghi hai bên ký trên tàu chiến Duperré đậu ở bến Sài Gòn^[4]. Hai nguồn Thanh Niên dựa vào Đại Nam thực lục và công báo Pháp, nên bài này theo cách ghi là Trường Thi.

Nội dung chính

Hòa ước gồm 12 điều. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, các điều đáng chú ý gồm: thần dân Pháp và Tây Ban Nha được truyền đạo Gia Tô, ai muốn theo thì tự do theo (điều 2); triều đình nhượng hoàn toàn chủ quyền ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường và đảo Côn Lôn cho hoàng đế Pháp, đồng thời thương nhân Pháp được đi lại trên sông lớn của Cam Bốt (điều 3); nếu nhượng đất cho nước khác thì cần Pháp ưng thuận (điều 4); người Pháp và Tây Ban Nha được buôn bán ở ba cảng Đà Nẵng, Ba Lạc (Ba Lạt) và Quảng An (Quảng Yên) (điều 5)^[1][4]. Điều 11 quy định Pháp tạm giữ thành Vĩnh Long, sẽ trao trả khi triều đình chấm dứt cuộc kháng cự ở Gia Định và Định Tường^[1].

Điều 8 quy định bồi thường chiến phí bốn triệu, trả trong 10 năm, tính bằng 72% lạng bạc cho mỗi đơn vị^[1][2][4]. Các nguồn thống nhất con số bốn triệu nhưng gọi đơn vị khác nhau: bốn triệu đô la theo Bảo tàng, bốn triệu franc theo Wikipedia, bốn triệu đồng bạc theo Thanh Niên; với cách tính 0,72 lạng bạc, số tiền tương đương 2.880.000 lạng bạc^[1][2][4]. Vì thế bài chỉ nêu "bốn triệu" và quy đổi ra bạc.

Phê chuẩn và hệ quả

Theo Thanh Niên, bản hòa ước được đưa về Pháp và Tây Ban Nha để phê chuẩn, riêng phía Đại Nam đã nộp đợt bồi thường đầu tiên ngày 2/12/1862 trong lúc chờ^[2]. Cuối tháng 1/1863, bản đã được Hoàng đế Pháp phê chuẩn đến Sài Gòn; Bonard gây áp lực lên Huế, và lễ trao đổi hòa ước diễn ra ngày 14/4/1863 theo Thanh Niên, ngày 16/4/1863 theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia^[1][2]. Sau khi ký, vua Tự Đức khiển trách sứ bộ rồi cử Phan Thanh Giản làm Tổng đốc Vĩnh Long, Lâm Duy Hiệp làm Tuần phủ Thuận Khánh để tiếp tục giao thiệp^[2][3]. Bảo tàng ghi triều đình sớm nhận ra thua thiệt và tìm cách chuộc đất nhưng không thành; hòa ước tồn tại đến ngày 15/3/1874, khi Hòa ước Giáp Tuất thay thế^[1].

Sử học Việt Nam thường gọi đây là hòa ước bất bình đẳng đầu tiên giữa Việt Nam và Pháp^[1]. Cũng theo bài bảo tàng, từ sau hòa ước ngọn cờ chống Pháp ở Nam Kỳ chuyển sang tay nhân dân, bắt đầu từ ba tỉnh miền Đông^[1].