Việt Nam gia nhập ASEAN (1995)

Con đường dẫn đến ASEAN

Theo VietNamNet (bài tổng hợp từ Việt Nam News và một buổi tọa đàm tại viện ISEAS), cuối thập niên 1980 Việt Nam đánh giá mối đe dọa chính đối với an ninh và độc lập là yếu kém kinh tế, cô lập chính trị và cấm vận. Năm 1991, Việt Nam theo đuổi chính sách đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ, và thỏa thuận về Campuchia năm 1991 mở ra điều kiện mới trong khu vực^[3]. Năm 1992, Việt Nam và Lào trở thành quan sát viên của ASEAN; theo Báo Thế giới và Việt Nam, năm 1994 Việt Nam tham gia Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) và ASEAN bày tỏ sẵn sàng đón Việt Nam vào Hiệp hội^[2]. Ngày 22/7/1992, Việt Nam cũng gia nhập Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á^[1].

Bài trên Báo Thế giới và Việt Nam kể lại lời của nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm: đầu năm 1994, Tổng thư ký ASEAN Ajit Singh đề nghị Việt Nam xác nhận có sẵn sàng gia nhập tại hội nghị bộ trưởng ở Bangkok tháng 7/1994, và ông đã khẳng định Việt Nam sẵn sàng ngay tại hội nghị, trước khi nhận được điện chốt ý kiến từ Hà Nội^[2]. Đây là hồi ức của người trong cuộc, các nguồn đọc được không có tài liệu đối chiếu. Theo VietNamNet, lễ kết nạp diễn ra hơn hai tuần sau khi Việt Nam và Hoa Kỳ bình thường hóa quan hệ, và học giả Andrew Wells-Dang coi hai bước này cùng mở rộng Đổi mới sang đối ngoại^[3].

Lễ kết nạp ngày 28/7/1995

Theo Báo Thế giới và Việt Nam, lễ kết nạp được tổ chức tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 28 (AMM-28) ở Bandar Seri Begawan, Brunei, nước chủ tịch ASEAN năm đó^[4]. Cờ Việt Nam được kéo lên cùng cờ sáu thành viên khác trước hội nghị^[2][3]. Để chuẩn bị, tháng 5/1995 Việt Nam quyết định lập đại sứ quán thường trú ở Brunei, và Nguyễn Thạc Dĩnh được cử làm đại biện lâm thời^[4].

Văn kiện chính thức là Tuyên bố kết nạp nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam vào ASEAN, ký ngày 28/7/1995 tại Bandar Seri Begawan. Văn bản do các ngoại trưởng Brunei, Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan cùng Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam Nguyễn Mạnh Cầm ký. Tuyên bố nêu ASEAN đã nhất trí kết nạp, Việt Nam trở thành thành viên thứ bảy của ASEAN và cam kết tham gia hoặc gia nhập mọi tuyên bố, hiệp ước và hiệp định của ASEAN; phần mở đầu nhắc riêng Hiệp định khung về tăng cường hợp tác kinh tế ASEAN và Hiệp định về Chương trình Ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung (CEPT) cho Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA)^[1]. Bản tuyên bố đọc được là văn bản không chính thức do Trung tâm Luật quốc tế (Đại học Quốc gia Singapore) đăng.

Những năm đầu làm thành viên

Về kinh tế, cựu Phó Thủ tướng Vũ Khoan, trưởng quan chức cấp cao đầu tiên của Việt Nam trong ASEAN, nhận xét trong một cuốn sách mà Báo Thế giới và Việt Nam dẫn lại rằng AFTA là hiệp định thương mại tự do đa phương đầu tiên Việt Nam tham gia, góp phần tạo nền cho cải cách thể chế và là bước "tập dượt" cho hội nhập rộng hơn^[2]. Theo nghiên cứu viên Hoàng Thị Hà, từng làm ở Ban Thư ký ASEAN, trong những năm đầu Hà Nội là một trong những tiếng nói thận trọng nhất trong ASEAN, bảo vệ các nguyên tắc truyền thống như đồng thuận và không can thiệp, và chủ trương hội nhập kinh tế theo từng giai đoạn^[3].

Tác động và các đánh giá

Theo VietNamNet, Việt Nam đăng cai Hội nghị cấp cao ASEAN lần đầu năm 1998, được thông qua Kế hoạch hành động Hà Nội sáu năm, và Hà Nội ký Tuyên bố Hà Nội 2001 về thu hẹp khoảng cách phát triển^[3]. Học giả Carl Thayer nêu bốn đóng góp của Việt Nam, gồm thúc đẩy việc kết nạp Campuchia, Lào và Myanmar, và các nhiệm kỳ chủ tịch năm 1998, 2010, 2020^[3]. VietNamNet cũng dẫn Andrew Wells-Dang cho rằng Việt Nam coi ASEAN là một trụ cột trong chiến lược đa cực chứ không phải trụ cột duy nhất, và vai trò của khối chưa phát huy hết do bất đồng giữa các thành viên về những vấn đề như Biển Đông hay quản lý nguồn nước sông Mê Kông^[3]. Trong các khảo sát của ISEAS năm 2024 và 2025, Việt Nam xếp thứ năm khu vực về đóng góp cho sự phát triển dài hạn của ASEAN, sau Singapore, Indonesia, Malaysia và Thái Lan^[3].

Phần lớn các bài đọc được là bài kỷ niệm hoặc tổng thuật nên nhấn mạnh thành tựu; các tài liệu độc lập về tranh luận trong nước hay trong ASEAN lúc ra quyết định chưa được đọc.