Alexandre Yersin

Tiểu sử

Alexandre Yersin sinh ngày 22/9/1863 ở Lavaux, bang Vaud, Thụy Sĩ^[1][4]. Ông học y ở Paris, nhập quốc tịch Pháp năm 1888^[2] và vào làm ở Viện Pasteur năm 1889 dưới sự hướng dẫn của Émile Roux^[1]. Ông mất ở Nha Trang vào đầu năm 1943; các nguồn ghi ngày khác nhau (27/2/1943 theo Viện Pasteur, 1/3/1943 theo Đại học Yersin và Báo Pháp luật TP.HCM)^[1][2][4].

Phát hiện trực khuẩn dịch hạch

Theo Viện Pasteur, Yersin đến Hồng Kông ngày 5/6/1894 giữa một đợt dịch hạch và phân lập được trực khuẩn gây bệnh vào ngày 20/6/1894. Trang này chỉ nhắc đến một nhóm nghiên cứu Nhật Bản như bên cạnh tranh trong dịch ấy, không nói gì thêm. Vi khuẩn mang tên Yersinia pestis theo tên ông^[1].

Ở Nha Trang

Yersin đến Nha Trang cuối tháng 3/1891, khi vùng này còn thưa dân. Ông dựng một ngôi nhà nhỏ làm nơi nghiên cứu vi sinh vật đầu tiên ở Việt Nam^[2]. Tháng 8/1895, cùng bác sĩ Calmette, ông lập phòng thí nghiệm là tiền thân của Viện Pasteur Nha Trang; ban đầu chỉ có khoảng 20 con ngựa để lấy huyết thanh và một bác sĩ thú y^[2]. Cơ sở sau mở rộng sang chăn nuôi và trồng cây thuốc^[2]. Ông trồng 200 cây cao su đầu tiên ở trại Suối Dầu năm 1897; cây canh-ki-na (dùng để lấy ký ninh chữa sốt rét) thử ở Hòn Bà không thành, nhưng trồng được ở Đồng Nai Thượng (Lâm Đồng)^[2]. Viện Pasteur cũng nêu các nghiên cứu của ông về chăn nuôi để làm huyết thanh chống dịch hạch, về cây cao su và việc thích nghi cây canh-ki-na^[1].

Cao nguyên Lâm Viên và Đà Lạt

Năm 1893, Yersin dẫn một đoàn thám hiểm khảo sát vùng cao nguyên giữa duyên hải miền Trung và sông Mê Kông, trong đó có cao nguyên Lang Biang; ngày 21/6/1893 ông tới thác Prenn rồi lên Lang Biang. Cuối năm đó ông trở lại Lang Biang, khảo sát cao nguyên Đắk Lắk và về tới Đà Nẵng ngày 7/5/1894^[3]. Năm 1899, ông cùng Toàn quyền Paul Doumer lên Đà Lạt. Doumer muốn lập một nơi nghỉ dưỡng cho người Pháp; Yersin đề xuất địa điểm Dankia, nhưng Doumer không chọn mà theo lời khuyên của bác sĩ Émile Tardif để chọn vị trí Đà Lạt hiện nay^[3]. Vì vậy, tiêu đề "người khám phá Đà Lạt" ở trang của Đại học Yersin cần được hiểu thận trọng; chính bài viết kể rõ vai trò của ông là khảo sát và tư vấn^[3].

Giáo dục y khoa và di sản

Ngày 27/2/1902, Yersin lập Trường Y Đông Dương và giữ chức hiệu trưởng đầu tiên; trường là tiền thân của Trường Đại học Y Hà Nội^[2]. Ngày 27/2 về sau được lấy làm Ngày Thầy thuốc Việt Nam^[4]. Năm 1990, mộ ông ở Suối Dầu, chùa Linh Sơn và Thư viện Yersin tại Viện Pasteur Nha Trang được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa quốc gia; nhiều đường phố, trường học và công viên ở Việt Nam mang tên ông^[4]. Báo Pháp luật TP.HCM cũng ghi ông nhận Bắc đẩu bội tinh của Pháp, Long bội tinh của triều Nguyễn và danh hiệu "Công dân danh dự Việt Nam"^[4].