An Nam đô hộ phủ và La Thành – Đại La thời Đường (679–866)

Lập An Nam đô hộ phủ

Theo Wikipedia dẫn Cựu Đường thư, tháng Tám năm Điều Lộ thứ nhất (679), nhà Đường đổi Giao Châu đô đốc phủ thành An Nam đô hộ phủ, quản lý mười hai châu với năm mươi chín huyện^[1]. Báo Nhân Dân cũng nói phủ cai quản mười hai châu, nhưng ghi mốc lập phủ là năm 612, một con số lệch với cách nêu mốc 679 của bài trên^[2]. Người đứng đầu có chức danh thay đổi: đại tổng quản, đô đốc, đô hộ, khi có chiến tranh thì gọi kinh lược sứ, về sau là tiết độ sứ^[2]. Phủ có khoảng 4.200 quân thường trực, nhiều chiến thuyền và vũ khí, còn các châu và vùng biên cương có quân đội riêng^[1][2].

Cai trị xuống tới hương xã

Dưới phủ là huyện, dưới huyện là hương, xã. Báo Nhân Dân cho rằng nhà Đường muốn với tay tới tận các xóm làng người Việt, nhưng thực tế chỉ nắm được đến cấp châu, huyện và chưa bao giờ can thiệp được vào cơ cấu làng xã; một số thứ sử các châu là người bản địa^[2]. Về tài chính, nhà Đường thi hành chế độ tô, dung, điệu rồi phép lưỡng thuế; riêng tiền muối ở Lĩnh Nam thu được khoảng bốn mươi vạn quan mỗi năm theo sử cũ^[2]. Đây là nhận định của một bài tổng hợp theo giọng phê phán chính quyền đô hộ, nên các con số cần đối chiếu thêm.

Những cuộc nổi dậy trong thời Đường

Wikipedia tóm tắt các biến cố tiêu biểu của An Nam đô hộ phủ: năm 687 Lý Tự Tiên và Đinh Kiến nổi dậy giết quan đô hộ Lưu Diên Hựu; năm 713 Mai Thúc Loan chiếm Tống Bình và giữ độc lập khoảng mười năm; năm 791 Phùng Hưng đánh chiếm Tống Bình; năm 819 Dương Thanh nổi dậy giết Lý Tượng Cổ và giữ được hai năm^[1]. Năm khởi nghĩa Mai Thúc Loan không thống nhất giữa các nguồn: Báo Nhân Dân đặt vào năm 722 khi nói về cuộc đàn áp của nhà Đường^[2]. Từ năm 846 Nam Chiếu nhiều lần tấn công, và đến năm 866 Cao Biền mới đánh lui hoàn toàn^[1].

La Thành: nhiều lần đắp, nhiều tên gọi

Bảo tàng Lịch sử quốc gia, dẫn Đại Việt sử ký toàn thư, liệt kê tám lần đắp hoặc sửa thành quanh vùng Hà Nội thời Bắc thuộc: thành nhỏ của Khâu Hòa năm 618, Trương Bá Nghi đắp lại La Thành năm 767, Triệu Xương năm 791, Bùi Thái năm 803, Trương Chu năm 808, Lý Nguyên Gia năm 824 cùng Vương Thức năm 858 gia cố, và cuối cùng là Cao Biền^[3]. Đều là những tòa thành trị sở của châu, quận, do quan đô hộ người Trung Hoa đắp bằng kỹ thuật Trung Hoa, và hiện không còn dấu tích rõ ràng trên mặt đất^[3]. Bài của bảo tàng nhận xét thêm rằng thành được gọi khi thì La Thành, khi thì Đại La thành, có lúc gọi là thành Cao Biền^[4].

Công trình của Cao Biền năm 866

Wikipedia cho biết Cao Biền đánh lui quân Nam Chiếu năm 866 và theo thỉnh cầu của ông, vua Đường nâng An Nam đô hộ phủ lên thành Tĩnh Hải quân^[1]. Toàn thư, qua bài của bảo tàng, chép năm Bính Tuất (866) ông đắp La Thành chu vi 1.982 trượng 5 thước, cao 2 trượng 6 thước, chân rộng 2 trượng 5 thước, có 55 lầu canh, 6 cửa ống, 3 cừ nước, cùng đê ngoài dài 2.125 trượng 8 thước^[3]. Theo cách quy đổi của bảo tàng, chu vi thành vào khoảng 6,6 km^[4]. Cùng bài này lại ghi việc Cao Biền đắp thành vào năm 868 ở một đoạn khác, nên mốc 866 hay 868 cũng chưa thống nhất^[3].

Chính bài báo của bảo tàng cảnh báo không nên tin hoàn toàn: sử chép Cao Biền làm hơn bốn mươi vạn gian nhà, con số quá lớn so với một thành chu vi chừng sáu km, nên kích thước thành và số nhà "không đáng tin", dù chi tiết về lầu canh và cửa ống thì khả dĩ^[3].

Dấu vết khảo cổ

Bài của bảo tàng đăng lại tin về đợt khai quật ở đường Bưởi: đây là một đoạn thành Đại La mà giới sử học đã biết từ lâu nhưng chưa rõ niên đại. Ở hố Đào Tấn, các nhà khảo cổ tìm thấy lớp đất đắp hơn nghìn năm tuổi có mảnh gốm, sành, một ngôi mộ gạch với vò gốm thời Đường, và đánh giá lớp đất này có niên đại thời Bắc thuộc^[4]. Cũng ở đó, những lớp thành đắp về sau thuộc thời Lý – Trần, Lê, cho thấy thành được gia cố nhiều lần trên nền cũ và vừa là thành lũy vừa là đê chống lũ^[4].

Nhận định chung

An Nam đô hộ phủ là lần tổ chức hành chính thống nhất rộng nhất của chính quyền phương Bắc trên đất Việt, với trung tâm quanh La Thành ở Hà Nội ngày nay. Tuy vậy, nhiều chi tiết, từ mốc lập phủ, năm đắp thành đến quy mô thành, vẫn khác nhau giữa các nguồn, và dấu tích vật chất chắc chắn của thành thời Đường còn rất ít^[1][3][4].