Nữ tướng Lê Chân (thế kỷ I)

Một nữ tướng gắn với ký ức khai khẩn đất Cảng

Lê Chân là một trong những nữ tướng được nhắc đến nhiều nhất trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng thế kỷ I. Với người Hải Phòng, bà còn là người có công khai khẩn vùng đất ven sông Cấm và được tôn làm Thành hoàng của thành phố^[1][2]. Hầu hết chi tiết về cuộc đời bà đến từ thần tích và truyền thuyết địa phương chứ không phải chính sử, nên cần đọc như tư liệu dân gian hơn là biên niên^[3].

Thân thế theo thần tích

Theo thần tích mà Báo Nhân Dân thuật lại, bà sinh năm 20 sau Công nguyên ở xã An Biên, huyện Đông Triều (nay thuộc phường Thủy An, Quảng Ninh), là con của thầy thuốc Lê Đạo và bà Trần Thị Châu, một gia đình chuyên chữa bệnh giúp người^[2]. Cổng thông tin điện tử Hải Phòng chỉ ghi năm mất là 43 mà để trống năm sinh^[1]. Các nguồn cùng kể rằng thái thú Tô Định nghe tiếng bà xinh đẹp, giỏi võ nên đòi lấy làm tỳ thiếp; bà và gia đình từ chối, và Tô Định ra tay hãm hại cha bà (một số nguồn nói cả cha mẹ)^[1][2][3]. Wikipedia còn chép chuyện cha mẹ cầu tự ở Yên Tử và giấc mộng tiên nữ giáng trần, một mô-típ quen thuộc của thần tích^[3].

Lập ấp An Biên và gia nhập khởi nghĩa

Sau biến cố gia đình, Lê Chân cùng thân quyến xuôi đến vùng An Dương, cửa sông Cấm. Cổng thông tin Hải Phòng mô tả khi ấy đó chỉ là bãi phù sa mới bồi, lơ thơ cỏ dại và vài túp lều của dân chài lưới; bà khai hoang, lập ấp, trồng dâu nuôi tằm, chiêu mộ trai tráng, tích trữ lương thảo và luyện binh^[1][3]. Làng do bà lập có tên là làng Vẻn, về sau được gọi là trang An Biên^[2].

Nghe tin Hai Bà Trưng mưu việc lớn, bà tìm lên bàn kế sách, rồi cùng đội nghĩa binh vùng biển phía đông gia nhập khi khởi nghĩa nổ ra mùa xuân năm 40^[1][2]. Wikipedia viết rằng quân của bà sở trường thủy chiến và bà thường làm tướng tiên phong^[3]. Theo Báo Nhân Dân, sau thắng lợi Hai Bà phong bà là Thánh Chân công chúa, giao chức chưởng quản binh quyền, coi giữ vùng hải tần, tức duyên hải đông bắc^[2].

Chống quân Mã Viện và kết cục

Wikipedia, dựa trên các bài viết kể lại truyền thuyết, cho biết năm 42 đạo thủy binh của Lê Chân chặn đánh thuyền quân Mã Viện từ cửa sông Bạch Đằng bằng thuyền nhỏ và chướng ngại dựng trên sông, rồi rút về bảo vệ Mê Linh; sau khi Hai Bà thất thủ, bà lập căn cứ ở Lạt Sơn nhưng bị Mã Viện tấn công^[3]. Báo Nhân Dân chỉ viết gọn hơn: nghĩa quân không giữ được lực lượng và bà tuẫn tiết để bảo toàn danh dự^[2]. Các nguồn không thống nhất về ngày mất, và những chi tiết chiến trận nên được xem là tích truyện chứ không phải sử liệu đã kiểm chứng.

Đền Nghè, tượng đài và bảo vật

Khi bà mất, người An Biên dựng đền thờ Thánh mẫu Lê Chân, gọi là An Biên cổ miếu, nay là đền Nghè ở Hải Phòng^[2]. Đền Nghè là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, còn đình An Biên là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia^[2]. Lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân, tổ chức vào mồng Tám tháng Hai âm lịch, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016^[2]. Tượng đài bà bằng đồng, cao 7,5 mét, nặng 19 tấn, được hoàn thành vào cuối năm 2000 giữa trung tâm thành phố và trở thành một biểu tượng của Hải Phòng^[2]. Bộ kim phẩm đền Nghè gồm 22 hiện vật bằng vàng, chế tác thời Nguyễn đầu thế kỷ XX, được công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1712/QĐ-TTg ngày 31/12/2024^[2].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Năm sinh 20 chỉ có trong thần tích; hồ sơ trên cổng thông tin Hải Phòng để trống. Chi tiết cha hay cả cha mẹ bị hại khác nhau giữa các nguồn^[1][2][3]. Wikipedia cũng lưu ý rằng tên An Biên ở Hải Phòng do nhóm ngư dân từ trang Yên Biên (Đông Triều) lập nên vào cuối thời Lê sơ, đầu thời Mạc, nên cách gọi này có thể là của hậu thế chứ chưa chắc đã có từ thời Hai Bà Trưng^[3]. Ngày tưởng niệm cũng được nêu khác nhau: Báo Nhân Dân nói lễ hội diễn ra mồng Tám tháng Hai, trong khi cổng thông tin Hải Phòng nhắc lễ tưởng niệm ngày mất vào 25 tháng Chạp^[1][2].