Quốc hiệu Việt Nam năm 1804

Từ "Nam Việt" đến "Việt Nam"

Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi ở Phú Xuân, lấy niên hiệu Gia Long. Theo Trần Đức Anh Sơn, từ tháng 6/1801 ông đã gửi thư sang nhà Thanh và tự xưng là "Nam Việt quốc vương"; tháng 12/1802 (tháng Một năm Nhâm Tuất), ông cử Lê Quang Định làm chánh sứ mang biểu cầu phong sang Trung Hoa, đồng thời xin đổi quốc hiệu thành Nam Việt^[1]. Nhà Thanh công nhận niên hiệu Gia Long nhưng không chấp thuận tên Nam Việt.

Lý do được ghi trong tờ dụ của vua Gia Khánh, đề ngày 20 tháng Chạp năm Gia Khánh thứ 7: tên Nam Việt bao trùm rất rộng, theo sử trước đây còn gồm cả hai tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây; vua Thanh lo đó là cách khoa trương và nghi ngờ ý muốn lấy hai tỉnh ấy^[1]. Vua Gia Khánh cũng hỏi niên hiệu Gia Long có ngụ ý trùm lên hai niên hiệu Càn Long và Gia Khánh hay không, và sứ thần Việt giải thích đó là ghép từ hai chữ Gia Định và Thăng Long^[1].

Đến tờ dụ ngày 6 tháng Tư năm Gia Khánh thứ 8 (26/5/1803), phía Thanh đề nghị dùng hai chữ "Việt Nam": chữ Việt đặt trước để nhắc cương vực xưa gắn với đất Việt Thường, chữ Nam đặt sau để chỉ vùng đất mới được phong, và để khác với tên Nam Việt cũ^[1]. Đại Nam thực lục chép rằng vua Thanh ban đầu không muốn chấp thuận Nam Việt, Gia Long nhiều lần gửi thư phân tích và nói nếu không được thì sẽ không thụ phong, nên vua Thanh ngại phật ý mà đặt tên Việt Nam^[1]. Bài của Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước trên Dân trí, dựa vào chính bộ mộc bản này, nhấn mạnh phía Huế đã đưa ra điều kiện cứng rắn và coi kết quả là một thắng lợi ngoại giao^[2]. Hai nguồn nói cùng một chuyện nhưng nhấn khác nhau: bài thứ nhất dẫn dài các dụ của vua Thanh, bài thứ hai nhấn vào sự cứng rắn của phía Việt Nam, nên cần đọc cả hai.

Lễ phong vương và đặt quốc hiệu năm 1804

Theo Đại Nam thực lục, như Trần Đức Anh Sơn dẫn lại, tháng Giêng năm Giáp Tý (1804), Án sát Quảng Tây Tề Bố Sâm đến ải Nam Quan mang cáo sắc và quốc ấn sang tuyên phong Gia Long làm "Việt Nam quốc vương", lúc đó nhà vua đang ở hành cung thành Thăng Long^[1]. Sang tháng Hai (tức tháng 3/1804), vua về kinh sư; ngày Đinh Sửu, tức 17 tháng Hai âm lịch, vua cáo Thái Miếu, đặt quốc hiệu Việt Nam và xuống chiếu bố cáo trong ngoài^[1][3].

Chiếu của Gia Long nói các đấng tiên vương mở đất phương Nam và lấy chữ Việt đặt tên nước; nay bờ cõi Giao Nam đã vào sổ sách thống nhất nên cải chính quốc hiệu là Việt Nam. Mọi việc liên quan đến quốc hiệu và thư từ với nước ngoài đều phải lấy Việt Nam làm tên nước, "không được quen xưng hiệu cũ là An Nam nữa"^[1]. Dân trí còn cho biết triều đình ra lệnh dùng quốc báo thông tin đến Xiêm La, Lữ Tống, Chân Lạp và Vạn Tượng^[2].

Cái tên có trước quốc hiệu

"Việt Nam" không phải cụm từ hoàn toàn mới. Trần Đức Anh Sơn liệt kê nhiều văn bản và hiện vật có hai chữ này trước năm 1804: tác phẩm Việt Nam thế chí của Hồ Tông Thốc (theo Trần Văn Giáp, thuộc thế kỷ XIV), bài thơ năm 1470 của vua Lê Thánh Tông, văn bia chùa các thế kỷ XVI–XVII, thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm, và đồ sứ khắc thơ của chúa Nguyễn Phúc Chu ở thế kỷ XVIII^[1]. Theo Nguyễn Minh Tường, người mà Trần Đức Anh Sơn dẫn, các danh xưng ấy chỉ là tên gọi không chính thức, còn ngày 17 tháng Hai năm Giáp Tý (tháng 3/1804) mới là lúc "Việt Nam" chính thức làm quốc hiệu^[1].

Một ý kiến khác, của tác giả Đỗ Bang (1994), cho rằng việc đổi quốc hiệu sang Việt Nam có từ thời Tây Sơn, dựa vào câu của Phan Huy Ích trong Dụ Am văn tập nói ông vâng mệnh vua soạn bản tuyên cáo quốc hiệu mới. Trần Đức Anh Sơn phản bác rằng "vua" ở đây nhiều khả năng là Gia Long vì Phan Huy Ích sau này làm quan cho Gia Long^[1]. Bài này ghi nhận cả hai cách đọc, nhưng bằng chứng được dẫn nghiêng về mốc 1804.

Quốc hiệu Việt Nam được dùng đến năm 1838, khi vua Minh Mạng đổi thành Đại Nam (có bài riêng), và Đại Nam tồn tại 107 năm, đến năm 1945^[1][3]. Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước cũng ghi năm 1877 Viện Cơ mật từng xin đổi sang Đại Hóa nhưng không được phê chuẩn^[3].