Mộc bản triều Nguyễn

Mộc bản là gì

Mộc bản là những tấm gỗ khắc chữ ngược để in sách^[2]. Bộ mộc bản triều Nguyễn gồm các ván khắc chữ Hán, Nôm dùng in sách của triều đình, trong đó có bản gốc của các bộ Đại Nam thực lục, Khâm định Việt sử thông giám cương mục và Đại Nam nhất thống chí^[2]. Ngoài chữ, trên ván còn có hình rồng, phượng, hoa văn, họa đồ và ấn triện^[2]. Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, chữ được khắc ngược trên gỗ, đòi hỏi người thợ rất tỉ mỉ^[2].

Nguồn gốc

Vua Gia Long lập Sử cục năm 1811; vua Minh Mạng lập Quốc sử quán năm 1820, cơ quan chuyên soạn thảo, khắc in và bảo quản chính sử. Việc làm mộc bản kéo dài hơn một thế kỷ^[2]. Nội dung thuộc nhiều lĩnh vực: lịch sử, địa lý, chính trị – xã hội, quân sự, pháp chế, văn hóa – giáo dục, tư tưởng – triết học – tôn giáo, văn học – thi ca, ngôn ngữ – văn tự^[3]. Một bài báo năm 2017 cho biết khối mộc bản tương ứng 152 đầu sách, tổng cộng 1.953 quyển^[3]; bài năm 2026 ghi "hơn 100 đầu sách"^[2].

Nơi lưu giữ

Trước đây mộc bản từng được cất ở Tàng bản đường (Huế) rồi ở Viện Văn hóa Trung phần (Thư viện Bảo Đại); năm 1960 chuyển từ Huế lên Đà Lạt^[2]. Hiện nay chúng được lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, trên một ngọn đồi ở Đà Lạt, Lâm Đồng^[2][3]. Kho được thiết kế kiểu "kho trong kho" với hai lớp tường, có hệ thống kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm; các tấm được xếp trên kệ, cố định bằng tấm đỡ và phân loại theo chủ đề^[2]. Trung tâm đã số hóa toàn bộ để công chúng xem nội dung và dấu vết chạm khắc^[2]. Năm 2023, trung tâm khai mạc triển lãm "Không gian Mộc bản triều Nguyễn" với trình chiếu hologram, 3D mapping và thực tế ảo VR 360^[4].

Ghi danh của UNESCO

Hồ sơ do Việt Nam nộp năm 2008 và được ghi danh vào Chương trình Ký ức thế giới năm 2009^[1]. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi ngày ghi danh là 31/7/2009 và cho biết đây là di sản tư liệu thế giới đầu tiên của Việt Nam^[2]. UNESCO mô tả mộc bản là tư liệu ghi chép văn kiện chính thức, lịch sử và sách kinh điển, đồng thời có giá trị nghệ thuật, kỹ thuật, đánh dấu sự phát triển của nghề khắc in gỗ ở Việt Nam^[1]. Năm 2016, Thủ tướng phê duyệt chương trình bảo quản và phát huy giá trị mộc bản^[3]; theo Thứ trưởng Bộ Nội vụ phát biểu năm 2023, đề án khi đó đang ở giai đoạn 2 (2021–2025)^[4].

Số lượng ván khắc

Các nguồn ghi số lượng khác nhau. UNESCO nêu 34.555 tấm^[1]; bài năm 2017 của Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi 34.619 tấm với 55.320 mặt khắc^[3]; các bài năm 2023 và 2026 ghi 33.971 và 33.976 tấm^[4][2]. Các bài không giải thích chênh lệch, có thể do thời điểm hoặc cách kiểm kê khác nhau.