Dân tộc Xinh Mun

Tên gọi và nguồn gốc

Người Xinh Mun tự gọi mình là Xinh Mun; tên gọi khác được ghi nhận gồm Puộc, Pnạ. Các nhóm địa phương gồm Xinh, Mun Dạ và Xinh Mun Nghẹt, theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo^[1]. Cuộc Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 29.503 người Xinh Mun^[1][3]. Các nguồn mô tả họ là một trong những cư dân sinh sống lâu đời, có mặt sớm ở miền Tây Bắc, nhưng không nêu cụ thể quá trình hình thành^[1][3].

Địa bàn cư trú

Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, người Xinh Mun tập trung chủ yếu ở hai tỉnh Sơn La và Điện Biên^[2]. Báo Nhân Dân cho biết họ sống ở các huyện biên giới Việt - Lào thuộc Sơn La là Yên Châu, Sông Mã, Mộc Châu (nay là các huyện cũ), và một số ít ở huyện Điện Biên Đông thuộc Điện Biên^[3]. Tại xã Phiêng Pằn (Sơn La), người Xinh Mun sinh sống ở 12 trong 19 bản của xã^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Xinh Mun thuộc nhóm Môn - Khơ Me của ngữ hệ Nam Á. Người Xinh Mun giỏi tiếng Thái; trước đây một số người biết chữ Thái, nay dùng chữ phổ thông^[1]. Năm 2019, 64,7% người từ 15 tuổi trở lên biết đọc, biết viết chữ phổ thông^[3].

Kinh tế truyền thống

Sinh kế chính là canh tác nương rẫy, chủ yếu trồng lúa, ngô; chỉ số ít làm ruộng nước^[1][2]. Nhiều nơi nay đã phát triển thủy lợi nhỏ, ruộng bậc thang, trồng lúa nước, chăn nuôi gia súc, gia cầm và nuôi cá^[3]. Nghề đan lát phát triển, sản phẩm được đánh giá là đẹp và bền; người Xinh Mun phổ biến dùng gùi đeo trên trán^[1][2]. Họ dùng thanh tre khắc vạch để ghi việc vay mượn, giúp cả người nợ lẫn chủ nợ cùng nhớ^[2]. Bảo tàng Dân tộc học trưng bày mõ trâu, đó đơm cá và giỏ đựng hạt giống của người Xinh Mun^[2].

Người Xinh Mun ăn cả cơm nếp và cơm tẻ, thích gia vị cay, uống rượu cần, có tục ăn trầu và nhuộm răng đen^[1][2].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn có mái hồi khum tròn như mai rùa, giống kiểu nhà của người Thái Đen; Bảo tàng Dân tộc học gọi là kiểu nhà "mui rùa", còn Báo Nhân Dân ghi tên gọi là ziêng^[1][2][3]. Khi dựng nhà, cả bản đến giúp nên nhà thường hoàn thành chỉ trong vài ngày, thường làm sau vụ gặt. Đất dựng nhà được chọn bằng bói toán; các ngày nước (mồng 2, 6, 8, 9 âm lịch) được coi là thuận lợi, còn ngày hỏa (mồng 1, 7) thì kiêng. Ông cậu dựng cột chính, treo các vật tượng trưng cho sự no đủ và âm dương, đồng thời đốt ngọn lửa đầu tiên, được giữ suốt đêm đầu tiên^[1].

Trang phục

Y phục của người Xinh Mun tương tự y phục người Thái. Trang phục nữ chịu ảnh hưởng sâu sắc của người Thái nhưng vẫn giữ cách vấn khăn riêng^[1][3].

Tổ chức xã hội và gia đình

Gia đình nhỏ phổ biến, theo chế độ phụ quyền. Đại gia đình ba thế hệ, hoặc các anh em trai đã có vợ vẫn sống chung khá phổ biến; mỗi nhà thường có 10 - 15 người, có nhà lên tới 20 - 30 người. Hai họ phổ biến nhất là Vì và Lò^[1][3].

Tục ở rể phổ biến. Trước đây con trai ở rể 8 - 12 năm, hoặc suốt đời nếu nhà gái không có con trai; đôi vợ chồng cùng đổi sang một tên chung do cha mẹ vợ hoặc ông cậu đặt. Cô dâu búi tóc ngược lên đỉnh đầu, dấu hiệu đã có chồng. Lễ đưa dâu về nhà trai chỉ tổ chức sau khi mãn hạn ở rể^[1]; Bảo tàng Dân tộc học cho biết lễ này diễn ra nhiều năm sau, khi vợ chồng đã lớn tuổi, con cái đã trưởng thành^[2].

Trong tang lễ, tiếng súng trong nhà báo tin buồn; người chết không nằm quan tài gỗ mà được bó bằng cót, huyệt được chọn bằng cách ném trứng (trứng vỡ ở đâu thì đào huyệt ở đó), và không có tục cải táng, tảo mộ^[1][3].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Xinh Mun thờ tổ tiên hai đời (bố mẹ và ông bà), biểu trưng bằng xương hàm lợn, trầu và ống nước; việc thờ cúng do người con cả hoặc các anh em trai đảm nhiệm, bố mẹ vợ được thờ riêng trong một lán nhỏ cạnh nhà. Cúng vào dịp cơm mới, đám cưới, nhà mới, và lễ cúng bản hằng năm được coi trọng^[1][3]. Nhiều nghi lễ nông nghiệp vẫn được tổ chức trong quá trình làm nương rẫy^[2].

Lễ hội Sà Típ được tổ chức vào mùa xuân sau Tết Nguyên đán, khi hoa ban nở và măng đắng mọc, mỗi năm một lần trước vụ gieo lúa mới, để cầu sức khỏe cho gia đình và mùa màng bội thu. Lễ tổ chức lần lượt ở từng hộ có thầy cúng tham gia; chủ nhà chọn ngày tốt rồi mời bản đến dự. Cây nêu bằng tre được trang trí bằng mía, lá rừng, hoa ban trắng và xôi nếp vàng của vụ trước; mâm lễ có hai con gà luộc, xôi, bánh chưng, bí, măng đắng và rượu. Sau phần cúng là uống rượu cần, ăn tiệc và múa xòe, thường kéo dài đến sáng hôm sau. Trước đây lễ kéo dài năm ngày, nay rút còn hai đến ba ngày^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Xinh Mun thích hát và múa trong các dịp tết, lễ, ngay trong nhà; nam nữ hát đối đáp rất tự nhiên^[1]. Tiếng sáo cũng gắn với đời sống của họ: Bảo tàng Dân tộc học lưu ảnh một người thổi sáo ở Yên Châu (Sơn La) năm 1996^[2]. Trong lễ hội Sà Típ, trống và chiêng giữ nhịp cho điệu múa, phụ nữ Xinh Mun biểu diễn múa xòe^[4].