Dân tộc Kháng

Tên gọi và nguồn gốc

Người Kháng có tên tự gọi là Mơ Kháng; các tên gọi khác được ghi nhận gồm Háng, Brển. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, các nhóm địa phương gồm Kháng Dẩng, Kháng Hoặc, Kháng Dón, Kháng Súa, Ma Háng, Bư Háng, Ma Háng Bẻng và Bư Háng Cọi^[1]. Cuộc Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 16.180 người Kháng^[1][2][3]. Cả Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo lẫn Bảo tàng Dân tộc học đều xếp người Kháng vào nhóm cư dân sinh sống lâu đời nhất ở miền Tây Bắc, nhưng không nêu rõ quá trình hình thành^[1][2]; Báo Nhân Dân còn cho rằng họ cư trú ở vùng này trước người Thái và người Khơ Mú^[3].

Địa bàn cư trú

Người Kháng sống ở các vùng núi từ độ cao trung bình đến vùng cao thuộc Sơn La, Điện Biên và Lai Châu^[2][3]. Theo Báo Văn Hóa, ở Điện Biên họ cư trú thành từng bản, tập trung ở các huyện cũ Tuần Giáo, Tủa Chùa, Mường Nhé và Nậm Pồ^[4]. Có nhóm sống ở vùng thung lũng, làm thêm ruộng nước^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Kháng thuộc nhóm Môn - Khơ Me của ngữ hệ Nam Á^[1][2][3]. Người Kháng thạo tiếng Thái và thường nói song ngữ Kháng - Thái: người lớn tuổi dùng tiếng Kháng trong gia đình, lớp trẻ thông thạo tiếng phổ thông^[1][3]. Năm 2019, 60,8% người từ 15 tuổi trở lên biết đọc, biết viết chữ phổ thông^[3]. Bảo tàng Dân tộc học nhận xét nếp sống của người Kháng chịu ảnh hưởng văn hóa Thái nhưng vẫn giữ nhiều nét riêng^[2].

Kinh tế truyền thống

Nương rẫy là hình thức chủ đạo, theo lối phát đốt và chọc lỗ tra hạt, trồng lúa nếp, ngô, sắn, vừng^[1][2]. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo chia người Kháng làm ba nhóm theo cách sản xuất: du canh du cư, du canh bán định cư kết hợp rẫy với ruộng, và định canh định cư kết hợp ruộng với rẫy^[1]. Chăn nuôi khá phát triển, gồm lợn, gà, vịt, trâu, bò; kinh tế rừng theo hình thức giao khoán đất đang trở thành hướng phát triển mới^[1][2].

Nghề phụ nổi tiếng là đan lát (hòm, ghế, gùi). Người Kháng cũng giỏi đóng và đi thuyền độc mộc, thuyền đuôi én, loại thuyền được các dân tộc khác ưa dùng^[1][3]. Họ thích xôi và các món chua cay như cá ướp chua, dưa lá củ ráy, món trộn lá lốt; quen uống rượu trắng, rượu cần, và có tục uống rượu bằng mũi được xem là nét văn hóa đặc trưng^[1][3]. Gùi đeo trán và thuyền đuôi én là các phương tiện vận chuyển^[1].

Nhà ở

Người Kháng ở nhà sàn gồm hai loại: nhà tạm và nhà kiên cố^[1][2]. Nhà tạm có mái hình mai rùa, làm bằng luồng, nứa; nhà kiên cố ba đến năm gian, hai chái, có hai cửa ở hai đầu hồi, mỗi nhà có hai bếp. Ngày nay nhiều hộ tách bếp ra khỏi nhà và lợp mái tôn xi măng^[2].

Trang phục

Do cộng cư với người Thái, trang phục thường ngày của người Kháng gần như giống người Thái; nữ phục Kháng mang dáng dấp nữ phục Thái Trắng^[1][2]. Phụ nữ mặc áo dài và quần màu đen hoặc chàm; nam giới và thanh niên hiện mặc giống người Kinh^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Trước đây các bản Kháng thuộc sự quản lý của các mường Thái và theo luật lệ Thái, không có tổ chức xã hội riêng^[1][2]. Gia đình nhỏ phụ quyền chiếm ưu thế nhưng vẫn còn dấu vết mẫu hệ như tục ở rể và vai trò của ông cậu^[1]. Mỗi dòng họ có vật tổ (tô tem) riêng cùng các điều kiêng cữ tương ứng. Ngày nay bản làng vận hành theo hệ thống hành chính cơ sở chung, với bộ máy tự quản gồm người có uy tín, đại diện các dòng họ và trưởng bản^[2].

Trong cưới xin, đôi trai gái tìm hiểu nhau nhiều đêm rồi ăn hỏi theo nhiều nghi thức. Sau ba năm ở rể, đôi vợ chồng làm lễ ra mắt hai họ rồi nhà trai tổ chức đón dâu, lễ quan trọng nhất^[1][3]. Trong tang ma, người chết được chia những vật dụng thường dùng lúc sống, đặt trên đầu mộ; sau khi chôn, gia đình làm nghi thức cắt tóc, bỏ vào bát nước để tiễn hồn, có ông cậu tham gia^[1][2][3].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Kháng quan niệm mỗi người có năm hồn: khi chết, hồn chính thành ma lành phù hộ con cháu, bốn hồn còn lại thành ma dữ. Họ thờ ma bố và ma mẹ, cúng ba năm một lần; đó là lễ vui nhất, có cơm và xòe múa thâu đêm^[1][3]. Ngoài ra có nhiều loại ma khác như ma suối, ma bản^[2]. Người Kháng ăn Tết Nguyên đán và Tết cơm mới, thực hiện các nghi lễ nương rẫy^[1]; theo Bảo tàng Dân tộc học còn có lễ tra hạt, lễ cơm mới, lễ xíp xí (rằm tháng 7), lễ cảm ơn thầy cúng và cúng thần rừng, dù nhiều nghi lễ nay đã đơn giản hóa hoặc mai một^[2].

Lễ cúng lá lúa (cúng vía lúa) của người Kháng ở Điện Biên có nghi thức buộc chỉ cổ tay cầu may. Mỗi gia đình góp một con gà luộc xếp trên mâm lễ đặt ở gian giữa nhà; vợ gia chủ buộc chỉ cho chồng trước, rồi chồng buộc cho vợ, con cháu và những người trong dòng họ. Chỉ thường có màu đen, đỏ, hồng hoặc xanh, tránh màu trắng vì gắn với tang tóc, chia ly; buộc chỉ là cách giữ hồn vía, cầu sức khỏe và bình an^[4]. Lễ hội Pang Phoóng (lễ tạ ơn) có nghi lễ cúng và điệu nhảy "Xé pang"^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Dân ca Kháng phản ánh đời sống hằng ngày; nhiều người biết hát các làn điệu Thái và thuộc nhiều tục ngữ, ca dao^[1]. Các điệu múa tiêu biểu gồm tăm đao, tăng bu và xòe^[2]; tiếng Thái được dùng khi trình diễn văn hóa dân gian và trong nghi lễ tín ngưỡng^[3].