Xe tăng 390 và 843: hai bảo vật quốc gia gắn với ngày 30/4/1975

Hai chiếc xe tăng và cổng Dinh Độc Lập

Dinh Độc Lập ở Sài Gòn có lịch sử nhiều lớp: Dinh Norodom khởi công năm 1868 và xong năm 1871, từng là nơi làm việc của các Toàn quyền Đông Dương; sau khi bị ném bom ngày 27/2/1962, một dinh mới do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế được khởi công ngày 1/7/1962 và khánh thành ngày 31/10/1966^[5]. Trên địa điểm ấy, sáng 30/4/1975, hai chiếc xe tăng của Đại đội 4, Tiểu đoàn 1, Lữ đoàn xe tăng 203, Quân đoàn 2 tiến vào qua cầu Thị Nghè và trở thành hai hiện vật gắn nhất với ngày kết thúc Chiến dịch Hồ Chí Minh^[1][3].

Xe 843, loại T-54B, do đại đội trưởng Bùi Quang Thận chỉ huy; xe 390, loại T-59 do Trung Quốc sản xuất, do trung úy Vũ Đăng Toàn làm trưởng xe^[1][3]. Kíp xe 390 có bốn người: Toàn, pháo thủ Ngô Sỹ Nguyên, Lê Văn Phượng và lái xe Nguyễn Văn Tập^[1][3].

Diễn biến sáng 30/4 và những chi tiết chưa khớp

Các nguồn thống nhất ở trình tự chính: xe 843 húc vào cổng phụ rồi bị kẹt hoặc chết máy; xe 390 đi sau, xông lên húc đổ cánh cổng chính và tiến vào sân^[1][3][4]. VOV viết gọn rằng 843 là chiếc đầu tiên húc vào cổng sắt nhưng 390 là chiếc đầu tiên vào trong dinh^[3]. Trang của Di tích Dinh Độc Lập ghi xe 843 húc cổng bên lúc 10 giờ 45; còn Thanh Niên, dựa vào lời kể của pháo thủ Nguyên, ghi khoảng 11 giờ^[4][5]. Lúc 11 giờ 30, theo trang di tích, Bùi Quang Thận cắm cờ Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam trên nóc dinh; VnExpress cũng ghi Thận lên nóc dinh, hạ cờ Việt Nam Cộng hòa và treo cờ của Mặt trận^[1][5]. Bài Thanh Niên mô tả hơi khác: Thận dừng ở tiền sảnh và có Lê Văn Phượng yểm trợ việc cắm cờ. Bài cho đó là ký ức nhân chứng, chưa được đối chiếu^[4].

Trang di tích ghi Tổng thống Dương Văn Minh sau đó tuyên bố đầu hàng vô điều kiện, và coi đó là điểm kết thúc ba mươi năm chiến tranh^[5]. Cách gọi và đánh giá ngày 30/4/1975 khác nhau giữa các cộng đồng trong và ngoài nước; bài này chỉ ghi lại hiện vật và diễn biến theo những nguồn Việt Nam đã đọc.

Xác minh chiếc xe nào húc cổng chính

Trong nhiều năm, vai trò của xe 390 chưa được ghi nhận rõ. Theo VnExpress, vấn đề được làm sáng tỏ nhờ ảnh của nhà báo Pháp Françoise Demulder chụp cảnh xe 390 húc cổng chính và lao vào sân^[1]. Tuổi Trẻ ghi vai trò ấy chỉ được xác nhận sau khoảng 20 năm, khi bà triển lãm ảnh ở Paris năm 1995^[2]. Năm 1999, khi Binh chủng Tăng thiết giáp khánh thành bảo tàng, nhân viên đã hỏi kíp xe 390 về các đặc điểm nhận dạng như hai vết lõm khoảng 1 cm ở sườn trái tháp pháo, vết do mảnh bom trên mặt tháp và số hiệu xe. Năm 2011, khi lập hồ sơ bảo vật quốc gia, kíp xe 843 cũng được mời nhận diện: họ nhớ vết xước ở núm cần lái, tấm chắn bùn phía sau biến dạng và vết lõm 3 cm ở đầu xe do đạn Mỹ^[1]. Ông Nguyên nói với lớp cựu binh trẻ rằng xe nào vào trước không còn quan trọng^[1].

Số phận sau năm 1975 và bảo vật quốc gia

Theo Tuổi Trẻ, xe 390 tiếp tục chiến đấu ở Campuchia, tham gia bảo vệ biên giới Tây Nam năm 1979 rồi đóng quân ở Lạng Giang năm 1980; tháng 10/1999 xe về Bảo tàng Tăng thiết giáp ở Hà Nội^[2]. VnExpress cho biết xe vẫn nổ máy được; còn xe 843 trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, không còn chạy do hệ thống nhiên liệu và ắc quy xuống cấp^[1]. Thanh Niên ghi xe 843 được đưa về bảo tàng này từ năm 1979^[4]. Trong sân Hội trường Thống Nhất hiện có một chiếc xe mô phỏng 390 để khách tham quan^[2]. Ngày 1/10/2012, Thủ tướng Chính phủ công nhận cả hai xe là bảo vật quốc gia^[3][4].

Các bài báo còn lệch nhau ở một số chi tiết: giờ húc cổng (10 giờ 45 hay khoảng 11 giờ), người cắm cờ đứng ở đâu, và số phận xe 390 sau năm 1980 (Thanh Niên viết xe về Lạng Giang và được dùng làm xe huấn luyện, Tuổi Trẻ chỉ ghi đóng quân ở đó, VOV nói xe được đưa ra miền Bắc để sẵn sàng bảo vệ biên cương)^[2][3][4]. Vì lời kể nhân chứng là nguồn chính, những chi tiết ấy cần được đối chiếu với hồ sơ của các bảo tàng khi biên tập.