Phong trào Thơ mới (1932–1945)

Mốc khởi đầu và những tiền đề

Theo Đoàn Ánh Dương (Viện Văn học), việc Phan Khôi "trình chánh" một lối thơ mới với bài Tình già vào mùa xuân năm 1932 thường được thống nhất ghi nhận là dấu mốc khởi sinh của Thơ Mới^[1]. Tác giả cho rằng con đường tới mốc ấy đã dài: suốt mấy chục năm giao thời cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, các nhà thơ cách tân nhen nhóm ý thức xem xét lại chuẩn mực thơ luật, và hình thức thơ phương Tây được tham chiếu qua dịch thuật và mô phỏng. Đã có những cách gọi như "thơ buông" (Lê Khánh Đồng, 1928), thậm chí cụm "Thơ Mới" từng xuất hiện trên Phụ trương Văn chương của Đông Pháp Thời Báo vào cuối xuân đầu hạ năm 1928, tức khoảng năm năm trước lời hiệu triệu của Phan Khôi^[1].

Một ví dụ trong bài là Nguyễn Văn Vĩnh: năm 1907 ông dịch bài Con ve và con kiến của La Fontaine theo thể lục bát, nhưng đến năm 1914 dịch lại theo thể tự do và năm 1916 chú rằng bài này dịch "theo vần Tây điệu Tây"^[1]. Bài cũng dẫn nhận xét của Phạm Thế Ngũ rằng các nhà thơ giai đoạn 1907–1932 chủ yếu "ôn tập lại tất cả các thể loại lịch triều", dù có Tản Đà được coi là "gạch nối" sang Thơ Mới; và dẫn Thanh Lãng rằng ngay từ những số đầu của Nam Phong Tạp chí, Phạm Quỳnh đã đề xuất cải cách thơ theo hướng học hỏi thơ Pháp^[1].

Từ tranh luận đến "quyền sống"

Theo bài này, vài năm sau lời hiệu triệu 1932, nhờ tìm tòi, thể nghiệm và kháng cự sự công kích của phái thơ cũ, Thơ Mới mới thật sự "giành được quyền sống", theo cách nói của Hoài Thanh. Đó là nửa sau thập niên 1930, khi thơ cũ vẫn còn người ủng hộ nhưng cuộc tranh luận mới – cũ đã qua thời kịch liệt^[1]. Tự Lực văn đoàn xiển dương lối thơ ấy cùng với lối văn mới mà nhóm khai sinh, và các nhóm, nhà văn khác học theo hoặc kháng cự, làm đời sống văn học từ giữa thập niên 1930 sôi động^[1]. Sang đầu thập niên 1940, Thơ Mới đã trở nên quen thuộc, thậm chí được nhìn như "thơ cũ"^[1].

Hoàng Sĩ Nguyên và Lê Thanh Toàn nhận xét phong trào ra đời và kết thúc chỉ trong thời gian ngắn nhưng để lại thành tựu lớn, về sau người ta không gọi là "phong trào" nữa mà gọi là Thơ Mới. Theo các tác giả, ngôn ngữ thơ vận động theo bốn hướng, và ở giai đoạn 1941–1945 xuất hiện lối viết tự động chịu ảnh hưởng thơ phương Tây (tượng trưng, siêu thực)^[3].

Thi nhân Việt Nam

Cuốn Thi nhân Việt Nam, 1932–1941 do Hoài Thanh (1909–1982) cùng em là Hoài Chân (Nguyễn Đức Phiên) biên soạn, Nguyễn Đức Phiên xuất bản năm 1942. Theo Znews, sách đã được in khoảng 30 lần, là hợp tuyển gồm 169 bài thơ của 45 nhà thơ mới cùng Tản Đà, người "của hai thế kỷ"^[2]. Tiểu luận mở đầu Một thời đại trong thi ca được Hoài Thanh viết để đời sau hiểu phong trào ra đời thế nào; trong bài cuối sách, ông dự đoán chỉ còn bốn trong 45 nhà thơ được đời sau biết đến, nhưng thực tế nhiều tên tuổi được biết rộng rãi hơn dự đoán^[2]. Znews cũng ghi nhận nhờ cuốn sách mà hậu thế biết thơ của một số thi nhân yểu mệnh như Phạm Hầu, J. Leiba (Lê Văn Bái), và lưu ý dù công sức biên tập, tuyển chọn và viết phê bình chủ yếu thuộc về Hoài Thanh, không nên bỏ qua đồng tác giả Hoài Chân^[2].