Kênh Vĩnh Tế (An Giang)

Ý tưởng và khởi công

Theo bài của Nguyễn Ngọc Huyền trên Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ, năm 1816 vua Gia Long xem bản đồ thành Châu Đốc và sai trấn thủ Vĩnh Thanh cùng phó là Nguyễn Đức Sĩ đo vẽ bản đồ Châu Đốc – Hà Tiên; sau đó vua bàn việc "mở đường sông thông với Hà Tiên". Nguyễn Văn Nhân can rằng dân Phiên (Chân Lạp) mới theo, việc thổ mộc nặng nhọc có thể làm họ kinh động; vì vậy ngay từ đầu kế hoạch đã gắn với quan hệ ngoại giao với Chân Lạp^[1]. Công việc được chuẩn bị chu đáo và khởi công vào rằm tháng Chạp năm 1819^[1].

Theo sử liệu mà bài này dẫn, đợt đầu vua sai trấn thủ Vĩnh Thanh Nguyễn Văn Thoại và chưởng cơ Phan Văn Tuyên đốc suất 5.000 người, cùng 500 binh dân đồn Uy Viễn, còn Đồng Phù quản suất 5.000 dân Chân Lạp; mỗi tháng người Việt được cấp 6 quan tiền và một phương gạo, dân Chân Lạp được 4 quan 5 tiền và một phương gạo^[1]. Người ta chia tuyến kênh thành mười đoạn để đo đạc và làm việc theo đợt, theo phiên, theo đội nhóm; đợt đầu có 10.500 người làm trong một tháng rồi nhóm khác thay^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam cho biết công trình do Nguyễn Văn Thoại (Thoại Ngọc Hầu) chỉ huy, chia làm ba giai đoạn, khởi công năm 1819 dưới triều Gia Long và hoàn thành năm 1824 dưới triều Minh Mạng^[3].

Quy mô: các nguồn ghi khác nhau

Các nguồn không thống nhất về kích thước. Báo Pháp luật Việt Nam ghi kênh dài 91 km, từ bờ tây sông Châu Đốc nối sông Giang Thành (Hà Tiên)^[3]; báo Nhân Dân cũng nêu khoảng 91 km, rộng 35 m, sâu trung bình 3,5 m tùy chỗ bồi lắng^[2]; Đài Tiếng nói Nhân dân TP.HCM (VOH) ghi chiều dài hơn 90 km^[4]. Bài nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Huyền tính từ lúc khảo sát đến khi xong là gần mười năm (1816–1824), kênh dài gần 100 km, rộng khoảng 25 m, sâu trung bình 3 m, huy động khoảng 80.000 nhân công người Việt và người Khmer, trong đó hàng ngàn người chết khi đào kênh^[1]. Báo Nhân Dân cũng ghi hơn 80.000 dân công, binh công^[2].

Tên kênh và những cách kể khác nhau

Các nguồn đều nối tên kênh với vợ Thoại Ngọc Hầu (báo Nhân Dân gọi là bà Châu Thị Tế, báo Pháp luật Việt Nam gọi là Châu Thị Vĩnh Tế), nhưng kể khác nhau về người đặt tên: bài nghiên cứu cho biết vua Minh Mạng đặt tên Vĩnh Tế vì bà chăm lo để chồng toàn tâm với việc đào kênh^[1]; báo Pháp luật Việt Nam viết vua đặt tên để ghi công Thoại Ngọc Hầu^[3]; báo Nhân Dân lại kể chính những người dân phu, khi xong kênh, lấy tên bà đặt cho dòng kênh và cho ngôi làng đầu nguồn, nay là xã Vĩnh Tế (Châu Đốc)^[2]. Bài Nhân Dân còn ghi Thoại Ngọc Hầu "thừa lệnh vua Minh Mạng"^[2], trong khi hai nguồn kia nói lệnh đào kênh do Gia Long ban^[1][3].

Vai trò và dấu ấn

Theo bài nghiên cứu, kênh phục vụ cả mục đích quốc phòng lẫn giao thông, buôn bán và thau chua rửa mặn; trích sử liệu, bài cho biết việc biên phòng và buôn bán đều được hưởng lợi, và nơi kênh đi qua thu hút lưu dân đến định cư^[1]. Năm 1836, Minh Mạng cho đúc Cửu đỉnh và chạm hình kênh Vĩnh Tế lên Cao đỉnh, đặt ở sân Thế miếu trong Đại nội Huế^[1][4].

Ngày nay kênh vẫn là tuyến giao thông thủy và nguồn cá mùa nước nổi cho vùng Châu Đốc – Tịnh Biên – Tri Tôn – Hà Tiên; chợ biên giới Xuân Tô là điểm trung chuyển hàng hóa^[2]. VOH ghi nhận kênh đang đối mặt với xói lở và ô nhiễm; năm 2024, An Giang kỷ niệm 200 năm hoàn thành kênh, Bộ Thông tin và Truyền thông phát hành bộ tem bưu chính nhân dịp này^[3][4].