Cửu vị thần công (Huế): chín khẩu súng đồng đúc năm 1803–1804

Chín khẩu súng làm biểu tượng chiến thắng

Cửu vị thần công là tên gọi chín khẩu súng đồng lớn do triều Nguyễn đúc đầu thời Gia Long. Theo bài của Nguyễn Tiến Bình và Nguyễn Minh Khôi trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, sau khi thống nhất đất nước vua Gia Long cho gom các binh khí và vật dụng bằng đồng thu được của nhà Tây Sơn để đúc chín khẩu súng, làm biểu tượng cho chiến thắng^[1]. Các tác giả dẫn Đại Nam thực lục: chín súng được đặt tên theo bốn mùa (Xuân, Hạ, Thu, Đông) và năm hành (Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy), mỗi khẩu nặng khoảng 17.100 đến 18.400 cân^[1].

Bài minh khắc kèm điểm lại các mốc của cuộc chiến: năm Giáp Ngọ "sang miền Đông", năm Mậu Thân đem quân về Gia Định, năm Tân Dậu lấy lại kinh đô, năm Nhâm Tuất đại quân ra Bắc. Rồi mùa xuân năm Quý Hợi (1803) vua sai nấu số đồng thu bắt được để đúc súng, đến tháng Chạp thợ làm xong^[1]. Wikipedia tiếng Việt cho biết việc đúc bắt đầu ngày 31/1/1803 dưới sự trông coi của bốn người: Đô thống chế Nguyễn Văn Khiêm, Chánh quản cơ Hoàng Văn Cẩn, Phó quản cơ Ích Văn Hiếu và Tham tri Bộ Công Phan Tấn Cẩn^[2]. Báo Tiền Phong năm 2012 tính toàn bộ việc đúc kéo dài một năm, từ tháng 2-1803 đến tháng 1-1804^[3].

Hình dáng và chữ khắc

Theo Nguyễn Tiến Bình và Nguyễn Minh Khôi, mỗi khẩu có thân hình trụ, loe ở nòng và thuôn dần từ đuôi đến miệng, hầu như giống hệt nhau về hình thức, chỉ khác chút ít về trọng lượng. Thân súng có sáu gờ nổi chạm hoa lá, hai quai đúc hình rồng, đặt trên bệ gỗ chạm trổ có bốn bánh xe niềng sắt và xoay được^[1]. Trên mỗi súng còn khắc tên riêng, hướng dẫn sử dụng và danh hiệu của "thần công" ghi niên hiệu Gia Long thứ 15^[1]. Báo Tiền Phong ghi mỗi khẩu dài 5,1 mét, nòng rộng 0,225 mét, trung bình nặng khoảng 11 tấn, và cho biết súng không dùng để bắn mà để kỷ niệm chiến thắng, trang trí Hoàng thành^[3].

Phong tước và việc thờ cúng

Năm Gia Long thứ 15 (1816) triều đình đặt chung tên cho chín khẩu là "Thần oai vô địch Thượng tướng quân", người Huế quen gọi là Cửu vị thần công^[1][3]. Theo tài liệu của Hội Những người bạn Cố đô Huế mà bài báo dẫn lại, chín khẩu được xem là vật trấn yểm và thần linh giữ kinh thành. Dân thường bị cấm vào chỗ đặt súng, người đi ngang phải bỏ mũ nón cúi chào. Triều đình ban đầu dự trù ngân sách cúng tam sinh; đến đầu thời Đồng Khánh kinh phí cạn, lễ theo lệ triều đình ngừng, nhưng những người giữ súng vẫn tự bỏ tiền lương hương khói vào ngày rằm và mùng một^[1].

Những lần dời chỗ

Nhà nghiên cứu Phan Thuận An, được bài báo dẫn lại, nói súng đã bốn lần đổi chỗ; các tác giả chỉ xác nhận được ít nhất ba lần^[1]. Năm 1832–1833, vua Minh Mạng quy hoạch lại khu vực trước Hoàng thành và dựng Tả – Hữu Pháo xưởng làm nhà che súng ở hai bên trước Ngọ Môn^[1]. Khi kinh thành thất thủ năm 1885, Pháp thu giữ chín khẩu định nấu chảy; đại diện triều đình xin giữ lại làm quốc bảo và đến tháng Giêng năm Đồng Khánh thứ 3 (1888) Pháp trả lại, theo Đại Nam thực lục mà các tác giả trích^[1]. Theo Phan Thuận An, khoảng năm 1896 năm khẩu ngũ hành được nhập với bốn khẩu tứ thời thành một hàng dọc bên trái Ngọ Môn. Năm 1917 (Khải Định thứ 2) chín khẩu được dời vào hai bên trong cửa Thể Nhơn và cửa Quảng Đức, chính là vị trí ngày nay^[1][3].

Sau 1945 hai nhà xưởng xuống cấp: Hữu Pháo xưởng năm 1969 chỉ còn vài bộ khung gỗ, Tả Pháo xưởng đến năm 1975 cũng bị triệt giải hoàn toàn. Đến năm 1998, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế dựng nhà che tạm bằng khung sắt lợp tôn, tồn tại đến thời điểm bài báo được viết (2020)^[1]. Cửu vị thần công được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2012^[1][2].

Những chỗ nguồn ghi khác nhau

Về thời điểm đúc xong, Đại Nam thực lục (qua bài của Nguyễn Tiến Bình, Nguyễn Minh Khôi) chép tháng Chạp năm Quý Hợi, còn Wikipedia tiếng Việt ghi cuối tháng 12 năm 1804; hai mốc lệch nhau gần một năm dương lịch^[1][2]. Hai quai súng là hình rồng theo bài tạp chí nhưng là hình lân theo Tiền Phong^[1][3]. Tên đặt năm 1816 cũng có hai dạng: "Thần oai vô địch Thượng tướng quân" ở bài tạp chí và Wikipedia, "Thần oai vô địch thượng tướng công cửu vị" ở Tiền Phong^[1][2][3]. Bài tạp chí còn nêu một chi tiết gây tranh luận: tài liệu của Hội Những người bạn Cố đô Huế kể vua Tự Đức cho đúc thêm chín khẩu nhỏ hơn, nhưng các tác giả thấy nhiều mâu thuẫn và cho rằng khả năng lớn là không có chuyện đó^[1]. Bài này không đưa chi tiết ấy vào phần chính.