Cuộc xâm lược của nhà Minh và sự sụp đổ của nhà Hồ (1406–1407)

Bối cảnh

Nhà Hồ lập năm 1400 và tồn tại chưa đầy bảy năm. Trong thời gian ngắn ấy, quan hệ với nhà Minh xấu đi nhanh. Theo bài của Hoàng Sơn, năm 1405 nhà Minh đòi đất Lộc Châu, Hồ Quý Ly nhượng 59 thôn ở Cổ Lâu để kéo dài thời gian, rồi lập bốn kho quân khí; Hồ Nguyên Trừng được ghi nhận đã chỉ đạo chế súng “thần cơ sang pháo” và thuyền lớn^[2]. Tháng 4/1406, Hàn Quan và Hoàng Trung đưa quân sang với danh nghĩa hộ tống Trần Thiêm Bình về nước nhưng bị đánh lui ở Lạng Sơn; số quân Minh trong đợt này lệch rất xa giữa các nguồn, hơn 5.000 người theo Hoàng Sơn, còn VnExpress ghi 100.000^[2][4].

Cuối năm 1406, nhà Minh mở cuộc tấn công lớn, lấy cớ phục hồi nhà Trần. Theo Tuấn Đạt, Trương Phụ dẫn một đạo từ Quảng Tây qua Lạng Sơn, Mộc Thạnh dẫn đạo kia từ Vân Nam theo sông Hồng và sông Lô; bài dẫn Đại Việt sử ký toàn thư ghi 80 vạn quân, chưa tính dân phu^[1]. Nguyễn Hoài Văn cũng viết 80 vạn^[3], trong khi VnExpress ước khoảng 200.000^[4] và Hoàng Sơn chỉ nói “hàng chục vạn”^[2]. Quân số toàn lực của nhà Hồ không được nguồn nào nêu rõ.

Diễn biến

Quân Minh qua các ải biên giới gần như không gặp cản trở đáng kể; theo Tuấn Đạt, tiên phong hạ ải Lưu Quan, Kê Lăng rồi tiến tới Cần Trạm (Bắc Giang), còn đạo của Mộc Thạnh hạ nhiều đồn ở Lào Cai, Hà Giang trước khi xuống Bạch Hạc^[1]. Hai đạo hội quân ở bờ bắc sông Hồng ngày 11/12/1406 để chuẩn bị vượt sông^[1].

Nhà Hồ chọn thế thủ: giữ phòng tuyến phía nam sông Hồng, lấy thành Đa Bang (Ba Vì, Hà Nội) làm điểm tựa^[1][4]. Đa Bang thất thủ vào tháng 1/1407, phòng tuyến vỡ nhanh. Tuấn Đạt ghi quân Minh chiếm Đông Đô ngày 22/1/1407 và nhắc việc một số quan lại, quý tộc quay sang hợp tác với giặc^[1]; Nguyễn Hoài Văn cũng nhấn mạnh việc nhiều tướng lĩnh bỏ sang phía đối phương^[3].

Quân Hồ lui về Hoàng Giang rồi Muộn Hải (Nam Định), đóng thành, đúc súng, đóng thuyền nhưng liên tiếp thua^[1]. Cuộc phản công ở cửa Hàm Tử, nơi Tuấn Đạt ghi lực lượng bảy vạn quân, rơi vào ổ phục kích và tan vỡ^[1]; Nguyễn Hoài Văn xếp trận này vào tháng 4/1407^[3]. Sau đó triều đình rút vào Thanh Hóa rồi Nghệ An. Hoàng Sơn cho biết Tây Đô bị vây tháng 5/1407 và cha con Hồ Quý Ly bị bắt ở vùng cửa biển Kỳ La (Kỳ Anh, Hà Tĩnh)^[2]. Các nguồn lệch nhau về thời điểm và địa điểm: Tuấn Đạt ghi họ bị đuổi kịp ở Điển Canh (Thanh Hóa) ngày 29 tháng 4 âm lịch và bị bắt trong nửa đầu tháng 5/1407^[1]; Nguyễn Hoài Văn đặt Kỳ La ở Nghệ An và nêu tháng 7/1407, đồng thời cho biết cha con Hồ Quý Ly cùng phần lớn triều thần bị đưa về Trung Quốc^[3]. Vì thế bài này chỉ giữ mốc chung là mùa xuân – hè năm 1407.

Vì sao nhà Hồ thất bại

Đây là điểm các tác giả không hoàn toàn trùng nhau. Hoàng Sơn cho rằng nguyên nhân quyết định là nhà Hồ chiến đấu trong thế đơn độc, thiếu sự ủng hộ của đa số dân chúng; tác giả trích lời Hồ Nguyên Trừng rằng không sợ đánh giặc, chỉ sợ lòng dân không theo, và liệt kê các gốc rễ: khủng hoảng cuối thời Trần, các cải cách gây thêm mâu thuẫn, việc đàn áp tôn thất nhà Trần sau khi đổi triều^[2].

Nguyễn Hoài Văn đồng tình ở chỗ nhà Hồ chưa củng cố được chính quyền mới: thế lực chống đối còn nhiều, chùa chiền bị cắt giảm ruộng đất trong khi Phật giáo có ảnh hưởng lớn ở dân gian, cải cách chưa kịp có hiệu quả; tác giả bổ sung việc thiếu tướng giỏi và các tướng mắc sai lầm, bỏ chạy^[3]. Tuy vậy tác giả đánh giá Hồ Quý Ly là người yêu nước và là nhà cải cách lớn, dẫn nhận xét của Nguyễn Trãi rằng nhà Hồ mất nước vì mất dân nhưng Hồ Quý Ly không phải kẻ đầu hàng hay bán nước^[3].

Bài của Tuấn Đạt chủ yếu kể lại theo Toàn thư mà không đưa kết luận riêng; qua đó có thể thấy quân Minh quá đông, phòng tuyến Đa Bang bị phá, phản công thất bại, dù bản thân quân Minh cũng gặp khó khăn vì thủy thổ và bệnh tật^[1]. Như vậy, sự khác biệt nằm ở trọng tâm nhấn mạnh: thế lực quân sự áp đảo của đối phương, hay nền tảng ủng hộ trong nước của chính quyền mới.

Hệ quả

Với việc cha con Hồ Quý Ly bị bắt, cuộc kháng chiến do nhà Hồ lãnh đạo chấm dứt, song theo Tuấn Đạt nhiều nơi trong nước vẫn tiếp tục nổi dậy^[1]. Nhà Minh bước vào thời kỳ cai trị trực tiếp kéo dài đến năm 1427, khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giành thắng lợi.