Hòa ước Giáp Thân (Patenôtre) ngày 6/6/1884

Bối cảnh năm 1883–1884

Hòa ước Giáp Thân (còn gọi là Hòa ước Patenôtre) được ký ngày 6/6/1884 giữa triều Nguyễn và nước Pháp. Bảo tàng Lịch sử quốc gia coi đây là hòa ước cuối cùng của triều Nguyễn với Pháp, mở đầu thời kỳ Việt Nam mất độc lập và trở thành nước lệ thuộc Pháp^[1]. Trước đó, năm 1883, triều đình đã ký Hòa ước Harmand công nhận quyền bảo hộ của Pháp. Đầu năm 1884, chiến sự ở Bắc Kỳ ngày càng ác liệt, trong khi Pháp muốn tránh xung đột với nhà Thanh; hai bên ký Quy ước Thiên Tân ngày 11/5/1884, theo đó quân Thanh rút khỏi Bắc Kỳ, và nhờ đó Pháp loại được nhà Thanh khỏi vấn đề Việt Nam^[1]. Wikipedia tiếng Anh viết rằng văn bản mới được đàm phán bởi Jules Patenôtre, công sứ Pháp ở Trung Quốc, nhắc lại ý chính của Hòa ước Harmand nhưng giảm nhẹ một số điều khoản nặng nề^[3].

Nội dung chính

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, hòa ước gồm 19 khoản, về cơ bản dựa trên Hòa ước Quý Mùi (1883) nhưng sửa một số điều. Khoản 1 nêu Việt Nam thừa nhận sự bảo hộ của Pháp, nước thay mặt Việt Nam trong mọi giao tiếp với nước ngoài và bảo hộ người Việt ở nước ngoài. Khoản 3 nói quan lại triều đình ở các tỉnh từ giáp Nam Kỳ đến giáp Ninh Bình vẫn cai trị dân như cũ, trừ các việc thương chính, công chính và những việc cần chủ trương thống nhất^[1]. Wikipedia tiếng Anh bổ sung hai điều đáng chú ý: Pháp trả lại cho Việt Nam quản lý nội bộ bốn tỉnh Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Tĩnh và Bình Thuận mà Hòa ước Harmand đã sáp nhập, và điều 1 bỏ cụm từ "kể cả Trung Quốc" có ở bản 1883 để không xúc phạm triều đình nhà Thanh^[3].

Cùng nguồn Wikipedia, phía Việt Nam ký gồm Phạm Thận Duật, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Phan, còn Bảo tàng Lịch sử quốc gia chỉ nêu Phạm Thận Duật là người ký thay mặt triều đình; nên danh sách người ký cần đối chiếu thêm^[1][3].

Nghi lễ hủy ấn

Việc ký hòa ước đi kèm một nghi thức mang tính biểu tượng: chiếc ấn mà nhà Thanh ban cho vua Gia Long bị hủy. Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết chiếc ấn vàng nặng 5,9 kg bị nấu chảy trước sự chứng kiến của các quan chức Pháp; Wikipedia mô tả đó là ấn bạc mạ vàng khoảng 13 pound và cho biết phía Pháp quảng bá rộng rãi việc này như bằng chứng Pháp đã thay thế vị trí của Trung Hoa^[1][3]. Nguyễn Duy Chính, trong một bài trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, dựa vào tường thuật của thông tín viên hãng Havas đăng trên L'Illustration ngày 30/8/1884, cho rằng việc hủy ấn là một nghi thức chấm dứt quan hệ "thượng quốc – phiên thuộc" giữa Trung Hoa và Việt Nam, và nêu chi tiết Toàn quyền Patenôtre muốn giữ ấn mang về Paris nhưng các quan Huế không đồng ý^[2]. Các nguồn khác nhau ở chi tiết xử lý chiếc ấn, nên bài chỉ nêu cả hai.

Ba xứ và hệ quả

Bảo tàng Lịch sử quốc gia nhận định hòa ước chia Việt Nam thành ba xứ, Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ, với ba chế độ cai trị khác nhau: Nam Kỳ là thuộc địa, Bắc Kỳ và Trung Kỳ là xứ bảo hộ nhưng trên danh nghĩa vẫn do triều đình kiểm soát. Tác giả bài đó gọi đây là chính sách "chia để trị"^[1]. Việc trả lại Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Bình Thuận được bài viết giải thích là nhằm xoa dịu phản ứng của nhà Thanh và lôi kéo giai cấp phong kiến Việt Nam^[1]. Đây là cách nhìn của sử học Việt Nam trong một bài của bảo tàng nhà nước; Wikipedia lại mô tả việc trả lại các tỉnh như một điều chỉnh để đưa chế độ bảo hộ về dạng cai trị gián tiếp, vốn là mong muốn của bộ ngoại giao Pháp^[3].

Về hiệu lực, theo Wikipedia hòa ước là nền tảng cho chế độ cai trị thuộc địa của Pháp trong khoảng bảy thập niên sau. Triều Nguyễn tuyên bố hủy hòa ước năm 1945 với sự giúp đỡ của Nhật, nhưng Pháp chỉ công nhận chấm dứt chế độ bảo hộ khi ký Hiệp định Élysée ngày 8/3/1949^[3]. Nguyễn Duy Chính nhấn mạnh hệ quả với Trung Hoa: sau hòa ước, Trung Hoa không còn đóng vai "thượng quốc" đối với Việt Nam nữa^[2].

Cần lưu ý các nguồn dùng ở đây chủ yếu là bài giới thiệu của bảo tàng, một bài nghiên cứu về chiếc ấn và Wikipedia; bài này chưa đối chiếu với toàn văn hòa ước bằng tiếng Pháp và chữ Hán nên chỉ nêu những khoản được các nguồn trích.