Hiệp định Genève 1954 về đình chỉ chiến sự ở Đông Dương

Hội nghị Genève và bối cảnh

Hội nghị Genève (Thụy Sĩ) về Triều Tiên và Đông Dương được quyết định tại cuộc họp ngoại trưởng Liên Xô, Mỹ, Anh, Pháp ở Berlin tháng 1/1954. Theo tư liệu văn kiện Đảng, hội nghị khai mạc ngày 26/4/1954; vấn đề Đông Dương được đưa ra bàn từ sáng 8/5/1954, sau tin thất bại của Pháp ở Điện Biên Phủ^[1]. Báo VnExpress cho biết các bên đàm phán gồm Liên Xô, Trung Quốc, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Mỹ, Anh, Pháp, Lào, Campuchia và Quốc gia Việt Nam do Quốc trưởng Bảo Đại đứng đầu; hội nghị kéo dài 75 ngày, chia ba giai đoạn^[2][3]. Phó thủ tướng Phạm Văn Đồng là trưởng đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, và đề nghị 8 điểm của ông được đưa ra làm cơ sở thảo luận^[1].

Cuộc giằng co về giới tuyến

Điểm gay gắt nhất là vĩ tuyến phân chia tạm thời và thời hạn tổng tuyển cử. VnExpress, dựa vào các tài liệu của Bộ Ngoại giao và hồi ức của nhà ngoại giao Hoàng Nguyên, kể rằng phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ban đầu muốn lấy vĩ tuyến 13 để giữ Đà Nẵng và Liên khu V, rồi lần lượt nhượng bộ xuống vĩ tuyến 14 và 16; Pháp thì đòi vĩ tuyến 18 để giữ đường 9^[2]. Tư liệu văn kiện Đảng ghi phía Việt Nam kiên trì vĩ tuyến 16, còn hai nguồn này không hoàn toàn trùng khớp về các mốc đề xuất ban đầu^[1][2]. Ngày 12/6/1954 nội các Laniel của Pháp từ chức; Mendès France lên thay và hứa từ chức nếu một tháng không đạt ngừng bắn, góp phần phá thế bế tắc^[1][2]. Tối 20/7, theo cả hai nguồn, các trưởng đoàn Anh, Pháp, Liên Xô, Trung Quốc và Việt Nam thỏa thuận vĩ tuyến 17 và thời hạn tổng tuyển cử là hai năm; VnExpress ghi Ngoại trưởng Liên Xô Molotov nêu đề nghị này^[1][2].

Nội dung chính

Theo tư liệu văn kiện Đảng, ba hiệp định đình chỉ chiến sự ở ba nước cùng Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị tạo thành khuôn khổ pháp lý. Các nước tham dự tuyên bố tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, Lào và Campuchia^[1]. Việt Nam được tạm thời chia hai miền ở vĩ tuyến 17, với lời nhấn mạnh rằng giới tuyến này "không thể coi là biên giới chính trị hay lãnh thổ". Hai miền phải thống nhất bằng tổng tuyển cử "tự do và dân chủ" trước tháng 7/1956; quân Pháp rút khỏi miền Bắc và Việt Minh rút khỏi miền Nam trong 300 ngày; dân được chọn ở miền Bắc hay miền Nam; cấm đưa quân đội nước ngoài vào; Ủy ban Giám sát quốc tế gồm Ba Lan, Ấn Độ, Canada giám sát thi hành^[1]. VnExpress bổ sung hai miền sẽ hiệp thương vào tháng 7/1955^[2].

Ngày ký

Ngày ký không thống nhất giữa các nguồn. Tư liệu văn kiện Đảng và nhiều tài liệu ghi ngày 20/7/1954^[1]. VnExpress dẫn hồi ức của ông Hoàng Nguyên rằng việc thỏa thuận kéo dài đến 2 giờ sáng ngày 21/7 và hiệp định thực tế được ký ngày 21 nhưng công bố là ngày 20/7 để đúng với lời hứa của Thủ tướng Pháp; chính báo này cũng ghi triển lãm "Hiệp định Geneve (21/7/1954 – 21/7/2024)"^[2][3]. Bên ký phía Việt Nam là Thứ trưởng Quốc phòng Tạ Quang Bửu, phía Pháp là thiếu tướng Henri Delteil^[2].

Kết quả và đánh giá

Theo VnExpress, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mất ba tỉnh Liên khu V và nhiều vùng tự do ở phía nam vĩ tuyến 17; ở Lào, lực lượng kháng chiến chỉ có vùng tập kết hai tỉnh, và ở Campuchia phải phục viên tại chỗ; thời hạn tổng tuyển cử là hai năm chứ không phải sáu tháng như phía Việt Nam muốn^[2]. Tư liệu văn kiện Đảng đánh giá hội nghị là thắng lợi của đấu tranh ngoại giao, kết hợp nội lực và sự ủng hộ quốc tế, và là bài học còn nguyên thời sự^[1]. Hiệp định chấm dứt chế độ thực dân Pháp ở Đông Dương và công nhận độc lập của ba nước theo cách trình bày này^[1].

Về sau, theo VnExpress, ngày 14/5/1956 Chính phủ Pháp thông báo rút hết quân viễn chinh ở miền Nam và "trút bỏ trách nhiệm" thi hành nhiều điều khoản, trong đó có tổng tuyển cử^[2]. Bài này chủ yếu dựa vào nguồn Việt Nam. Vị trí của Mỹ, chính quyền Quốc gia Việt Nam và các bên khác cần được đối chiếu thêm với tài liệu quốc tế, và những nhận xét ở trên về "thắng lợi" phản ánh quan điểm chính thức của phía Việt Nam.