Chiến dịch Điện Biên Phủ (1954)

Vì sao có trận Điện Biên Phủ

Từ mùa thu 1953, Pháp và Mỹ triển khai Kế hoạch Nava với mục tiêu trong khoảng 18 tháng tiêu diệt phần lớn chủ lực Việt Minh. Henri Navarre nhận chức Tổng tư lệnh từ tháng 5/1953 và vạch kế hoạch vào tháng 7/1953^[1][3]. Khi nhận thấy Việt Minh có thể tiến công lên Tây Bắc, Lai Châu và Thượng Lào, Pháp cho nhảy dù chiếm Điện Biên Phủ ngày 20/11/1953 rồi xây dựng nơi này thành tập đoàn cứ điểm^[1][3]. Bài trên Pháp luật TP.HCM nhận xét địa điểm này không nằm trong dự tính ban đầu của cả hai bên, và Navarre muốn biến nơi này thành điểm thu hút chủ lực Việt Minh^[3]. Theo Wikipedia tiếng Anh, Navarre theo kế hoạch "nhím" rút từ trận Nà Sản, bất chấp phản đối của Cogny và một số sĩ quan khác^[4].

Quân số phía Pháp được ghi khác nhau. Tư liệu Văn kiện Đảng nêu 16.200 quân, 21 tiểu đoàn, 49 cứ điểm chia thành ba phân khu^[1]; bài trên Pháp luật TP.HCM ghi khoảng 16.000 quân thuộc 12 tiểu đoàn cơ động^[3]; còn Wikipedia ước khoảng 10.800 người vào ngày 13/3 và khoảng 14.000 người vào ngày 7/5^[4].

Quyết định và chuẩn bị

Ngày 6/12/1953 Bộ Chính trị quyết định mở chiến dịch; Võ Nguyên Giáp làm tư lệnh kiêm bí thư Đảng ủy chiến dịch^[1]. Hội nghị cán bộ ngày 14/1/1954 chọn phương châm "đánh nhanh, giải quyết nhanh". Gần giờ nổ súng, pháo chưa vào đủ trận địa, thời gian kéo pháo lên tăng hơn ba lần và Pháp tiếp tục củng cố, nên ngày 25/1/1954 Tư lệnh đề nghị tạm hoãn và đổi sang "đánh chắc, tiến chắc"^[1][2]. Bài trên Pháp luật TP.HCM kể thêm rằng phương án ban đầu có ý kiến của chuyên gia Trung Quốc, và Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Thường vụ Trung ương phê chuẩn việc đổi^[3]. Navarre sau này cho rằng viện trợ và cố vấn Trung Quốc có vai trò lớn, nhất là về pháo binh^[4].

Việc chuẩn bị kéo dài gần 50 ngày. Theo Pháp luật TP.HCM, phía Việt Minh huy động gần 55.000 bộ đội, khoảng 260.000 dân công và 20.991 xe đạp thồ, vận chuyển hơn 20.000 tấn lương thực, thực phẩm^[3]. Các hướng tiến công khác khiến khoảng 70 trong 84 tiểu đoàn cơ động Pháp phải phân tán khắp Đông Dương^[3].

Diễn biến ba đợt

• Đợt 1 (13–17/3/1954): đánh các cứ điểm Him Lam, đồi Độc Lập và Bản Kéo. Theo Văn kiện Đảng, hơn 2.000 quân bị diệt hoặc bắt, 25 máy bay bị phá, một trung đoàn bị xóa sổ^[1].
• Đợt 2 (30/3–30/4): siết vòng vây phía đông, kiểm soát sân bay Mường Thanh; đồi C1 giằng co 20 ngày, đồi A1 giằng co 30 ngày^[1]. Bài trong sách Lịch sử nghệ thuật chiến tranh Việt Nam nhận xét đợt này chỉ hoàn thành một phần vì mục tiêu quá nhiều, hỏa lực bị phân tán^[2].
• Đợt 3 (1–7/5): tổng công kích. Lúc 17 giờ 30 ngày 7/5, Việt Minh chiếm sở chỉ huy trung tâm; tướng de Castries cùng bộ tham mưu ra hàng. Đến nửa đêm các vị trí còn lại ở phân khu Nam cũng đầu hàng^[1].

Thiệt hại và hậu quả

Văn kiện Đảng ghi diệt và bắt 16.200 quân Pháp, bắn rơi 62 máy bay, nhưng không nêu thương vong phía Việt Nam^[1]. Wikipedia tổng hợp nhiều ước tính: phía Pháp có từ 1.142 đến 2.293 người tử trận và 11.721 người bị bắt; phía Việt Minh, số do chính phủ Việt Nam công bố là 13.930 thương vong (4.020 chết), trong khi giới nghiên cứu phương Tây ước khoảng 8.000 chết và 15.000 bị thương, còn một số nhà sử học châu Á ghi 23.000–25.000 thương vong^[4]. Bài này cũng dẫn nhận xét của Max Hastings rằng Hà Nội chưa bao giờ công bố đầy đủ tổn thất của mình^[4]. Theo cùng nguồn, trong 10.863 tù binh (kể cả người Việt trong quân đội Pháp), chỉ 3.290 người được trao trả sau khoảng bốn tháng^[4].

Hội nghị Genève khai mạc ngày 8/5/1954, một ngày sau trận đánh, và Hiệp định được ký vào tháng 7^[4]. Phía Việt Nam coi chiến thắng đã trực tiếp dẫn tới Hiệp định, kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp, mở ra khả năng giải phóng miền Bắc^[1].

Đánh giá

Các nguồn Việt Nam xem đây là đỉnh cao nghệ thuật chiến dịch của quân đội trong kháng chiến chống Pháp, nhấn mạnh quyết định đổi phương châm, vai trò của hậu phương và việc xiết chặt hào, bắn tỉa, đoạt dù tiếp tế để cô lập đối phương^[1][2]. Giới sử học phương Tây, theo bài tổng hợp trên Wikipedia, còn tranh luận về lý do chọn địa điểm, vai trò của Trung Quốc và một số chi tiết như việc các chỉ huy lính dù có thật sự lấn quyền de Castries ngày 24/3 hay không^[4]. Vì số liệu hai phía khác nhau và nhiều nguồn mang giọng ca ngợi, nên cần đọc thêm công trình học thuật để kiểm chứng.