Bảo tàng Điêu khắc Chăm (Đà Nẵng): từ vườn tượng Tourane đến Musée Henri Parmentier (1902–1936)

Từ "vườn tượng" Tourane đến ý tưởng bảo tàng (cuối thế kỷ XIX – 1902)

Báo Nhân Dân cho biết việc thu gom điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng bắt đầu từ cuối thế kỷ XIX, do những người Pháp yêu khảo cổ, nhất là những người làm việc cho Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO)^[1]. Theo trang Vietnam Tourism, Charles Lemire, Công sứ Pháp ở Quảng Nam, đã tập hợp các tác phẩm lấy từ di tích và nhà dân vào một "khu vườn Tourane" trên ngọn đồi nhỏ bên sông Hàn, đúng chỗ bảo tàng ngày nay. Năm 1902, EFEO đề nghị xây bảo tàng; trong hai năm 1902–1903, Henri Parmentier khai quật Mỹ Sơn và Đồng Dương, và số tác phẩm tìm được vượt quá sức chứa của khu vườn^[3]. Wikipedia tiếng Anh cũng ghi mốc đề xuất năm 1902 và gọi nơi này là "vườn điêu khắc" tích lũy trong khoảng hai mươi năm^[4].

Xây dựng và khai trương (1915–1919)

Báo Nhân Dân ghi tòa nhà đầu tiên được xây dựng năm 1915; Vietnam News cho biết công trình dựng cuối năm 1915 bên bờ tây sông Hàn, với đóng góp lớn của Parmentier, nhà khảo cổ của EFEO^[1][2]. Vietnam Tourism nêu tên hai kiến trúc sư là Delaval và Auclair, còn Wikipedia tiếng Anh cho biết Parmentier gợi ý đưa vài yếu tố kiến trúc Chăm vào công trình^[3][4]. Khối nhà gốc ngày nay là phòng Trà Kiệu^[3].

Bảo tàng mở cửa trưng bày lần đầu vào năm 1919 với 160 cổ vật, theo Báo Nhân Dân; Vietnam Tourism cũng ghi 1919 và cho biết tên gốc là Musée Cham de Tourane^[1][3]. Parmentier trực tiếp chỉ đạo cách bày, xếp các hiện vật theo nơi tìm thấy; nguyên tắc này được giữ đến nay^[3][4].

Mở rộng năm 1936 và tên Musée Henri Parmentier

Theo Vietnam Tourism, hai cánh nhà được thêm vào để chứa các phát hiện ở Trà Kiệu (khai quật 1927–1928) và ở Tháp Mắm, Bình Định (khai quật 1934). Lễ khánh thành tháng 3 năm 1936 có Hoàng đế Bảo Đại dự, và bảo tàng đổi tên thành Musée Henri Parmentier^[3]. Báo Nhân Dân chỉ ghi bảo tàng mở rộng lần đầu vào giữa thập niên 1930^[1]. Cũng theo Vietnam Tourism, một số tác phẩm được gửi đi Hà Nội, Sài Gòn và Paris^[3].

Cách sắp xếp và những bảo vật

Vietnam Tourism liệt kê các phòng theo nơi phát hiện: Mỹ Sơn (phần lớn thế kỷ VII–VIII, có bệ thờ E1), Trà Kiệu (phần lớn thế kỷ X), Đồng Dương (cuối thế kỷ IX – X, có tượng Tara bằng đồng) và Tháp Mắm (khoảng thế kỷ XI–XIV, 67 tác phẩm từ đợt khai quật 1934), cùng các hành lang theo tỉnh như Quảng Trị, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Kon Tum^[3]. Vietnam News cho biết phần lớn hiện vật là điêu khắc sa thạch và đất nung vốn được lấy từ các địa điểm khảo cổ^[2]. Như vậy bộ sưu tập hình thành từ hoạt động khảo cổ và thu gom của EFEO cùng các nhà nghiên cứu Pháp ở miền Trung.

Sau 1945: giữ gìn và mở rộng

Sau 1975, bảo tàng thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, sau đó thuộc thành phố Đà Nẵng^[3]. Năm 2002 có thêm một tòa nhà hai tầng; hai phòng Mỹ Sơn và Đồng Dương được cải tạo nhờ dự án hợp tác với chuyên gia Pháp và khánh thành năm 2009; năm 2011 bảo tàng được xếp vào hạng I; năm 2016 các tòa nhà được trùng tu^[1][3]. Theo Vietnam News năm 2026, bảo tàng hiện giữ hơn 2.000 hiện vật, gồm 12 bảo vật quốc gia, từng là bảo tàng đầu tiên của Việt Nam lên Google Arts and Culture (2021), và đã ký bản ghi nhớ hai năm với EFEO về nghiên cứu, trao đổi học thuật^[2].

Những chỗ nguồn ghi khác nhau

Năm mở cửa là 1919 theo Báo Nhân Dân và Vietnam Tourism nhưng 1918 theo Vietnam News; cả ba nguồn đều nhất trí năm khởi công là 1915^[1][2][3]. Tên gọi ban đầu cũng khác: Wikipedia tiếng Anh gọi là Musée Henri Parmentier ngay từ lúc thành lập, còn Vietnam Tourism cho rằng đó là tên đặt năm 1936, khi trước đó là Musée Cham de Tourane^[3][4]. Số bảo vật quốc gia là bốn theo Báo Nhân Dân năm 2019, mười hai theo Vietnam News năm 2026, và Vietnam Tourism nêu ba bảo vật được công nhận năm 2012 mà không liệt kê danh sách đầy đủ^[1][2][3]. Vietnam Tourism cũng nói bảo tàng tách khỏi hệ thống bảo tàng thành phố vào năm 2007 hoặc 2008 và thừa nhận chưa chắc chắn năm nào^[3]. Tên di chỉ ở Bình Định được viết là Tháp Mắm trong Vietnam Tourism và Tháp Mẫm trong Wikipedia tiếng Anh^[3][4]. Bài này theo cách ghi của từng nguồn.