Mai Thúc Loan (Mai Hắc Đế) và khởi nghĩa Hoan Châu

Xuất thân và tên gọi

Mai Thúc Loan, thường gọi là Mai Hắc Đế, được sử nhà Đường chép là Mai Huyền Thành^[2]. Báo Nhân Dân viết ông quê ở Mai Phụ, một làng làm muối ven biển Thạch Hà (Hà Tĩnh), sau theo mẹ lên sống ở vùng Ngọc Trừng (Nam Đàn, Nghệ An)^[2]; Khâm định Việt sử thông giám cương mục, theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cũng chép ông là người Mai Phụ, huyện Thiên Lộc, Hoan Châu^[1]. Các bài báo địa phương và bài của Thông tấn xã Việt Nam thì nhấn mạnh Ngọc Trừng (nay thuộc xã Nam Thái, Nam Đàn) là nơi ông sinh ra và lớn lên^[4][5]. Về hiệu Hắc Đế, bài của bảo tàng nêu hai cách giải thích: dân gian gọi vậy vì ông có nước da đen, còn một cách giải thích khác là ông tự cho mình mang đức "thủy" (màu đen theo thuyết ngũ hành)^[1].

Khởi nghĩa Hoan Châu và nước Vạn An

Theo bài của bảo tàng, sau khi chiếm châu thành, Mai Thúc Loan xưng đế, xây kinh đô ở vùng Sa Nam (nay thuộc Nam Đàn) và đặt tên là Vạn An, xung quanh có hệ thống đồn lũy như Vệ Sơn, Hùng Sơn; ông lập bộ máy gồm hai ban văn, võ^[1]. Quy mô cuộc khởi nghĩa được mô tả rất rộng: theo dã sử và sử nhà Đường, ông kêu gọi dân 32 châu hưởng ứng^[1][2]. Sử sách nhắc đến việc nghĩa quân liên kết với Lâm Ấp, Chân Lạp, thậm chí Kim Lân, nhưng bài của bảo tàng lưu ý các tư liệu chép khác nhau về thời điểm liên minh (trước hay khi cuộc khởi nghĩa sắp thắng lợi)^[1]. Cũng theo bài này, các sử thần triều Hậu Lê trong Đại Việt sử ký toàn thư từng chép ông là "tướng giặc", bị cho là chịu ảnh hưởng sách Đường thư, về sau các sử gia như Lê Tung đã đánh giá lại ông là bậc "vua hào kiệt"^[1].

Khởi nghĩa nổ ra năm 713 hay 722?

Đây là điểm các nguồn không thống nhất. Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 722, nhưng lại viện An Nam chí lược (Lê Tắc) và Tân đính hiệu bình Việt điện u linh, vốn ghi khởi nghĩa vào năm đầu niên hiệu Khai Nguyên, tức năm Quý Sửu (713), để cho rằng khởi nghĩa nổ ra sớm hơn và tồn tại lâu dài^[1]. Báo Nghệ An và Thông tấn xã Việt Nam dùng mốc 713–722, năm 2023 Nghệ An còn tổ chức lễ kỷ niệm 1310 năm khởi nghĩa Hoan Châu^[4][5]. Ngược lại, bài trên Báo Nhân Dân kể ông nổi dậy năm 722^[2]. Trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển (Huế), tác giả Lê Mạnh Chiến phản biện GS Phan Huy Lê, người cho rằng "Khai Nguyên sơ" là năm thứ nhất của niên hiệu Khai Nguyên (713) nên khởi nghĩa thắng lợi từ năm 713 và giành độc lập 10 năm. Ông Chiến dẫn các từ điển lớn của Trung Quốc để cho rằng cụm từ này chỉ "những năm đầu" niên hiệu; theo ông, việc nghĩa quân bị nhà Đường đánh bại năm 722 là đáng tin, còn lực lượng có thể đã hình thành trước đó nhưng sử sách không cho biết bao lâu^[3].

Thất bại và số phận các vua triều Mai

Nhà Đường cử Dương Tư Húc cùng Đô hộ Nguyên Sở Khách đàn áp; thành Vạn An thất thủ^[1][5]. Về cái chết của Mai Thúc Loan, các nguồn khác nhau cả năm lẫn nguyên nhân: Báo Nghệ An ghi ông bị thương nặng, qua đời ở núi Đụn năm 722^[4]; bài của Thông tấn xã ghi ông trút hơi thở cuối cùng ngày 16 tháng 9 năm Quý Hợi (723)^[5]; Báo Nhân Dân viết ông bị bệnh mất trong rừng, rồi con nối ngôi^[2]; còn bài của bảo tàng cho biết dã sử kể nhiều thuyết khác nhau (bị chém đầu, bị thương, bị rắn độc cắn), trong khi Việt điện u linh chép ông tử trận^[1]. Cùng bài này nêu truyền thuyết về hai người con nối nghiệp là Mai Thiếu Đế và Bạch Đầu Đế^[1], nhưng bài của Thông tấn xã lại ghi các hoàng tử Mai Bảo Sơn và Kỳ Sơn tử trận^[5]. Vì vậy các chi tiết này nên coi là truyền thuyết và tư liệu còn cần kiểm chứng.

Di tích

Đền thờ Vua Mai Hắc Đế ở Nam Đàn (Nghệ An) được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1649/QĐ-TTg cuối tháng 12/2022; lễ hội đền Vua Mai tổ chức hằng năm từ 13 đến 15 tháng Giêng âm lịch, và khu mộ Vua Mai nằm dưới chân núi Đụn^[5].