Chế độ cai trị thời Hán – Ngô: từ bộ Giao Chỉ đến Giao Châu (111 TCN – thế kỷ III)

Từ nhà Triệu sang nhà Hán

Năm 111 TCN, nhà Hán đánh chiếm Nam Việt rồi chia lại khu vực hành chính theo chế độ quận huyện. Theo Báo Nhân Dân, đất Âu Lạc cũ được chia thành ba quận là Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam, nằm trong bộ Giao Chỉ cùng sáu quận thuộc đất Trung Quốc ngày nay^[1]. Wikipedia ghi nhận năm 106 TCN Hán Vũ Đế đặt bộ Giao Chỉ, đặt trị sở ở quận Giao Chỉ, quận lớn và quan trọng nhất^[3]. Bộ do thứ sử đứng đầu, mỗi quận có thái thú lo hành chính và thu cống phú, bên cạnh là đô úy chỉ huy quân sự^[1]. Theo Hán thư, quận Giao Chỉ khi ấy có 92.440 hộ, 746.237 người, đông hơn hẳn Cửu Chân và Nhật Nam^[1][3].

"Dùng người Việt trị người Việt" và bước siết chặt sau năm 43

Ở cấp huyện, thời Tây Hán vẫn giữ cách làm của nhà Triệu: các lạc tướng cai quản địa phương với danh hiệu huyện lệnh và được cấp ấn đồng dây xanh. Báo Nhân Dân đánh giá cách này vừa bảo đảm nguồn bóc lột vừa ít chạm đến quyền lợi tầng lớp quý tộc bản địa, nên chính quyền đô hộ khó nắm sâu xuống huyện^[1].

Sau khi dập tắt chính quyền tự chủ của Hai Bà Trưng năm 43, nhà Hán thay đổi: bỏ chế độ lạc tướng cha truyền con nối, đưa người Hán giữ chức huyện lệnh; chỉ một số ít người Việt trung thành mới được cử làm huyện lệnh và không được thế tập^[1]. Wikipedia ghi thêm rằng Mã Viện thấy huyện Tây Vu quá rộng nên cắt đất đặt thêm hai huyện Phong Khê và Vọng Hải^[3]. Bài của Báo Nhân Dân còn nhắc việc xây thành lũy ở các trị sở châu quận để tập trung quan lại, quân lính đàn áp các cuộc nổi dậy^[1].

Thuế, cống nạp và độc quyền

Theo Báo Nhân Dân, ngay từ thời Hán chính quyền đô hộ đã dùng chính sách đồn điền, đưa tội nhân và dân nghèo người Hán đến ở lẫn với người Việt để chiếm đất; dưới thời Ngô, một số đồn điền do chính quyền trực tiếp quản lý, người cày cấy bị biến thành nông nô của nhà nước^[1]. Dân nông nghiệp chịu tô thuế và lao dịch nặng; cống nạp không có mức cố định, tùy sản vật địa phương mà thu, và chính quyền còn nắm độc quyền muối, sắt^[1]. Bài dẫn lại lời sử Trung Quốc rằng các thứ sử Giao Chỉ phần nhiều không thanh liêm, kể cả việc thứ sử Đặng Tuân bắt dân nộp ba nghìn chim công dâng nhà Ngô; Sĩ Nhiếp cũng hằng năm dâng hương liệu, ngọc, đồi mồi, ngà voi và hàng trăm ngựa^[1]. Đây là bức tranh theo cách nhìn phê phán của một bài tổng hợp, chưa phải thống kê tài chính đầy đủ.

Học hiệu, Nho giáo và chữ Hán

Nhà Hán cũng đưa Nho giáo vào Giao Châu. Báo Nhân Dân nêu việc các thái thú Tích Quang, Nhâm Diên "dựng học hiệu để dạy lễ nghĩa" cho dân Giao Chỉ, Cửu Chân, và vào thời Sĩ Nhiếp hàng trăm sĩ phu Trung Quốc sang mở trường ở Luy Lâu, Long Biên^[1][4]. Nguồn này vừa coi đó là công cụ đồng hóa vừa nhấn mạnh hiệu quả hạn chế: Nho học và chữ Hán chủ yếu ở các trung tâm châu quận, còn dân làng quê vẫn giữ tiếng nói của mình^[1]. Như vậy cùng một dữ kiện, giáo dục, có thể được hiểu như giao lưu văn hóa hoặc như chính sách đồng hóa, tùy người viết.

Từ bộ Giao Chỉ đến Giao Châu, rồi bị chia tách

Wikipedia cho biết từ năm 203, theo đề nghị của thứ sử Trương Tân và thái thú Sĩ Nhiếp, bộ Giao Chỉ được đổi tên thành Giao Châu, ngang hàng các châu của Trung Quốc^[2]. Dưới thời Đông Ngô, Giao Châu nhiều lần bị điều chỉnh: Báo Nhân Dân chép việc nhà Ngô tách Giao Châu năm 226, đặt lại năm 264 với châu lỵ ở Long Biên, rồi lập thêm quận Cửu Đức năm 271^[1]. Theo Wikipedia, năm 264 Ngô Cảnh Đế chính thức cắt ba quận Nam Hải, Uất Lâm, Thương Ngô để lập Quảng Châu, còn Giao Châu chỉ gồm bốn quận phía nam, và đến năm 271 có thêm các quận Vũ Bình, Tân Hưng, Cửu Đức^[2].

Những điểm cần lưu ý

Thời gian của "Bắc thuộc lần thứ nhất" được tính khác nhau tùy việc có kể nhà Triệu hay không: Wikipedia nêu ít nhất 150 năm và nhiều nhất 246 năm^[3]. Các mốc hành chính như năm đổi Giao Châu (203, 226 hay 264) cũng khác giữa nguồn, nên bài ghi theo từng nguồn thay vì chọn một mốc duy nhất. Phần lớn số liệu về hộ khẩu, thuế và quân đội ở đây là số liệu thư tịch cổ, chưa thể kiểm chứng độc lập bằng khảo cổ.