Phật giáo ở Việt Nam: quá trình du nhập và phát triển

Những ý kiến về thời điểm và con đường du nhập

Giới nghiên cứu chưa thống nhất về thời điểm đạo Phật đến Việt Nam. Theo Nguyễn Công Lý, một số công trình (Trần Văn Giáp 1932, Mật Thể 1943, Nguyễn Tài Thư chủ biên 1988) xác định vào thế kỷ II sau Công nguyên, dựa trên lời kể trong sách Thiền uyển tập anh; một số khác (Nguyễn Lang 1972, Lê Mạnh Thát 1976) lùi tới cuối thế kỷ I trước Công nguyên. Ông cho rằng đạo Phật vào nước ta theo hai đường, đường biển từ phương Nam (trực tiếp từ Ấn Độ) và đường bộ từ phương Bắc, trong đó lớp ảnh hưởng phương Nam lâu nay bị bỏ quên. Tòa soạn Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo lưu ý đó là giả thuyết cần thảo luận thêm^[1].

Thích Trung Thiện xem lại các căn cứ thường được dẫn và thấy phần lớn đều mong manh. Truyện Chử Đồng Tử – Tiên Dung trong Lĩnh Nam chích quái được biên tập muộn nên chỉ nên coi là huyền thoại; dấu tích thành Nê Lê do vua A Dục dựng chưa có chứng cứ khảo cổ; câu chuyện nhà sư Đàm Thiên nói với vua Tùy về Luy Lâu có trong Thiền uyển tập anh nhưng không thấy trong tiểu sử ông ở Cao tăng truyện. Từ thư tịch và di vật ở Óc Eo, tác giả kết luận đạo Phật vào Giao Châu từ những thế kỷ đầu Công nguyên, chủ yếu theo đường biển, và phát triển mạnh từ cuối thế kỷ II đến đầu thế kỷ III^[2].

Luy Lâu và những nhà sư đầu tiên

Luy Lâu (nay thuộc Bắc Ninh), trị sở của Giao Châu, được nhiều tài liệu coi là trung tâm Phật giáo sớm. Theo Nguyễn Công Lý, ở đó có Ma Ha Kỳ Vực và Khâu Đà La từ Ấn Độ đến vào cuối đời Hán Linh Đế (168 – 189), Mâu Bác viết Lý hoặc luận khoảng năm 195 – 198, và Khương Tăng Hội, người sinh ở Giao Châu, được mời sang Kiến Nghiệp năm 247^[1].

Thiền uyển tập anh gọi Ma Ha Kỳ Vực, Chi Cương Lương, Khương Tăng Hội và Mâu Bác là bốn nhà sư truyền đạo đầu tiên. Cả Nguyễn Công Lý lẫn Thích Trung Thiện đều cho cách gọi này chưa chính xác, vì Mâu Bác và Tăng Hội học đạo, xuất gia ngay tại Giao Châu nên hẳn đã có người truyền đạo trước họ^[1][2].

Các thiền phái và thời Đinh – Lê – Lý – Trần

Theo Phan Thị Quyên, từ thế kỷ VI đến thế kỷ X các nhà truyền giáo Ấn Độ ít dần, tăng sĩ Trung Hoa nhiều lên, kéo theo các dòng thiền: Tì Ni Đa Lưu Chi vào khoảng năm 580, tu ở chùa Pháp Vân (Bắc Ninh), và Vô Ngôn Thông năm 820. Sau khi nước nhà độc lập, nhà Đinh và Tiền Lê không tuyên bố quốc đạo nhưng công nhận đạo Phật là tôn giáo chính; năm 971 Đinh Tiên Hoàng định phẩm trật cho tăng chúng và phong Ngô Chân Lưu làm Khuông Việt Thái sư kiêm Tăng thống^[3].

Cũng theo bài này, triều Lý là triều đại Phật giáo đầu tiên vì Lý Công Uẩn xuất thân từ chốn thiền môn; sau khi dời đô về Thăng Long năm 1010, Lý Thái Tổ cho xây một số chùa lớn. Dưới thời Trần, đạo Phật được xem là cực thịnh, Trần Thái Tông viết nhiều tác phẩm Phật học, và thiền phái Trúc Lâm Yên Tử quy tụ các dòng Tì Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường^[3].

Từ Lê sơ đến thế kỷ XX

Từ thời Lê sơ (thế kỷ XV), triều đình dựa vào Nho giáo làm chỗ dựa chính trị và đạo đức, đạo Phật suy yếu dần và lui về chốn dân gian. Thời Trịnh – Nguyễn, các chúa cho sửa chùa, đồng thời xuất hiện thiền phái Tào Động ở Đàng Ngoài và Lâm Tế ở Đàng Trong^[3].

Phong trào chấn hưng Phật giáo bắt đầu ở Sài Gòn và một số tỉnh miền Nam năm 1920, gắn với các nhà sư như Khánh Hòa và Thiện Chiếu, rồi lan ra miền Trung, miền Bắc và kéo dài đến khoảng năm 1950. Kết quả gồm các tổ chức Phật giáo ở ba miền (như Hội Nam kỳ nghiên cứu Phật học 1930, An Nam Phật học hội 1932), các cơ sở đào tạo tăng ni và tạp chí Phật học^[3].

Giáo hội Phật giáo Việt Nam

Theo một bài trên Tạp chí Quản lý nhà nước (2022) của tác giả công tác tại Trung ương Giáo hội, từ ngày 7 đến 11/11/1981, chín tổ chức, hệ phái Phật giáo cả nước họp ở Hà Nội để lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam; đến nay Giáo hội đã qua tám kỳ đại hội, theo đường hướng "Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa xã hội"^[4]. Bài dẫn báo cáo năm 2021 của chính Giáo hội: cả nước có trên 53.000 tăng ni, gần 18.000 cơ sở thờ tự và khoảng 14 triệu tín đồ quy y Tam bảo. Đây là số liệu tự báo cáo của tổ chức, chưa đối chiếu được với thống kê độc lập^[4].

Bài này còn viết rằng đạo Phật được truyền vào từ những năm đầu Công nguyên, gắn với truyện cổ tích Chử Đồng Tử^[4], trong khi Thích Trung Thiện xem truyện này là huyền thoại, không phải mốc lịch sử^[2].